Auteur Topic: Citta  (gelezen 2923 keer)

0 leden en 1 gast bekijken dit topic.

Offline Sybe

  • Eerwaarde
  • ******
  • Berichten: 3078
    • Bekijk profiel
Citta
« Gepost op: 01-02-2016 13:30 »
Ik ben me iets meer aan het verdiepen in de Abhidhamma waar dit begrip 'Citta' functioneert. Ik schrijf dit niet als leraar of deskundige in de Abhidhamma maar als geïnteresseerde leken-beoefenaar.

Citta

Citta wordt wel vertaald als bewustzijn, bewustzijnsmoment, geest-moment of gedachte-moment. Citta ervaart of kent het zintuiglijk object wat zich kan aandienen via zes zintuiglijke poorten of deuren: via oog, oor, neus, tong, lichaam en via de geest-poort.

In de Abhidhamma drukt citta volgens mij vooral uit dat bewustzijn, of misschien liever nog cognitie (kenproces), niet een soort statisch iets is maar het betreft elkaar snel opeenvolgende bewustzijnsmomenten, citta's genaamd. Bewustzijn of cognitie heeft in deze context eerder het karakter van een stroom elkaar snel opeenvolgende bewustzijnsmomenten, het karakter van een proces, een soort golf-beweging, dan van een statische entiteit of ding-achtig iets.

Hoewel citta wel wordt vertaald als bewustzijn(s-moment) wordt ook onderwezen dat er tijdens diepe droomloze slaap, bewusteloosheid, tussen bepaalde cognitieve fasen in en wanneer er geen zintuiglijke input is, citta's zijn. Op zulke momenten die je 'onderbewustzijn' zou kunnen noemen, zijn er zogenaamde bhavanga citta's. Ook die volgen elkaar op in een continue stroom van ontstaan en weer verdwijnen.
De functie van bhavanga citta's is dat ze een soort continuïteit verlenen aan wat we het wezen noemen.
Want er moeten altijd citta's zijn, anders is iemand dood. Dus ook wanneer er geen gewaarwordingen zijn, zoals tijdens bewusteloosheid of diepe droomloze slaap, is er wel een stroom citta's, bhavanga citta's. Bhavanga wordt ook wel vertaald als levens-continuïteit.
Citta vertalen als bewustzijn is dus tricky, vind ik, omdat het ook kan verwijzen naar deze onderstroom.

Elke citta heeft een functie en ontstaat samen met een object. Nooit zonder object. Dat geldt ook voor de bhavanga citta's. Die hebben allemaal hetzelfde object als de eerste citta van het leven ervoer. De eerste citta van het nieuwe leven heet patisandhi citta en wordt ook wel vertaald als wedergeboorte-bewustzijn. De laatste citta van een leven wordt cuti-citta genoemd. Na de cuti-citta volgt dus, behalve bij arahants, weer een patisandhi citta en continueert de stroom in een nieuw leven.
Zo is er een ononderbroken stroom van citta's, van leven tot leven, waarbij de ene ontstaat, daarna volledig weer wegvalt, en de volgende weer ontstaat etc. Ze conditioneren elkaar daarbij ook. Er wordt wel gezegd dat daarom het verleden het heden vorm kan geven, en het heden de toekomst kan vormgeven.

Zien, horen, ruiken, proeven en tactiel gewaarworden via het lichaamszintuig zijn geen functies van een zelf maar worden beschreven als functies van specifieke citta's. Het is niet dezelfde citta die (bijvoorbeeld) ziet en hoort. Hoewel het kan lijken alsof zien, horen etc. op hetzelfde moment plaatsvindt, is dit volgens deze visie niet zo. Het zijn aparte citta's en aparte momenten ook.

Hetzelfde geldt voor bijvoorbeeld de smaak van iets ervaren, een functie van citta, en bijvoorbeeld de afkeer die zo'n smaak kan oproepen. In het onderricht wordt aangegeven dat dit niet één hetzelfde moment is, hoewel dat misschien zo zou kunnen lijken. Het is juist omdat ervaren en emotie er bij, niet hetzelfde moment is en niet hetzelfde citta proces is, dat je ook op dit vlak de geest kan leren beheersen. Dat er (enige) vrije wil is. Zou alles op hetzelfde moment plaatsvinden; waarnemen/ervaren en emoties en gedrag, dan valt er ook niks te leren of aan te sturen. Maar zo werkt het niet. Vooral als mindfulness of indachtigheid zich stevig vestigt, ontstaat er steeds meer besef van het opkomen en weer verdwijnen van allerlei mentale reacties. Enkel geconditioneerde reacties, niet-zelf. Je kunt vaak niet voorkomen dat bijvoorbeeld afkeer opkomt maar je kunt je aandacht wel zo vestigen daarbij dat het niet uitgroeit tot een motiverende kracht van je gedrag.
Zou de mens werkelijk aandrang of impuls zijn, ja, dan is vrije wil helemaal uitgesloten maar juist omdat ook aandrang of impuls niet-zelf is, enkel een geconditioneerd proces, zit er rek in.

Ook het moment "onderzoeken" (santirana citta) van wat wordt ervaren en vervolgens  het moment bepalen of beslissen (votthapana citta) van wat het is dat wordt ervaren, zijn functies van afzonderlijke citta's en niet van een zelf. Het vindt ook min of meer autonoom, of liever voorwaardelijk plaats. Het vindt ook niet op hetzelfde moment plaats.

Een belangrijk moment in het kenproces is het moment van bepalen of beslissen (votthapana) van wat wordt ervaren. Volgens het onderricht opent dat als het ware de deur voor een meer actief betrokken relatie met wat wordt ervaren. Het ontsluit zaken zoals wilsactiviteit en het kan herinneringen ontsluiten en reactiepatronen die al eens eerder zijn gevolgd bij het object wat wordt ervaren. Hoewel dit natuurlijk nooit echt hetzelfde object is, pikt citta dat dan wel vaak zo op. Het wordt niet fris ervaren zeg maar.

Dit meer actief deel van het kenproces waarin wil zich gaat roeren wordt Javana genoemd. Er zijn dan Javana citta's. Je kunt dit bij niet-arahant wel een soort beladen citta's noemen. Er gebeurt nu veel meer dan louter ervaren. Er komt emotie op gang, aantrekken en afstoten, voorkeur en afkeer. Er is wilsactiviteit. Voorkeur/gehechtheid/hebzucht (lobha) als het object wat wordt ervaren als aangenaam is bestemd. Afkeer/irritatie/haat/ergernis/weerzin/kwade wil (dosa) als beslist is dat het onaangenaam is. Neutrale objecten vervelen ons en negeren we doorgaans. Het is wederom geen zelf dat dit regelt of doet of ervaart en in die zin is zelf het woord "ons" in de vorige zin eigenlijk ongepast. Alles ontvouwt zich enkel op een geconditioneerde wijze. Het is enkel een cognitief proces.

Het zal duidelijk zijn dat juist in dit Javana stadium, waarvan gezegd wordt dat het 7 impuls-momenten, beslaat, emoties opspelen en daarmee ook kamma. Er is wilsactiviteit ontstaan ten opzichte van wat wordt ervaren. Zulke wilsactiviteit kan zich omzetten in verbale en lichamelijke daden. Als het bijvoorbeeld gaat om lobha (hebzucht, voorkeur, gehechtheid) en dosa (afkeer, haat etc) dan kan dat leiden tot doden, stelen, liegen etc. Allerlei wangedrag. Het is in deze fase dat indachtigheid en gelijkmoedigheid ook gemakkelijk verloren kan gaan. Als een impuls zo fel oplicht dan trekt dat onmiddellijk zoveel aandacht dat je verblind raakt als het ware en voordat je het weet in een reactie zit.

Zo worden er in dit Javana stadium soorten citta's onderscheiden die wortelen in drie onheilzame, geen gezondheid- of voordeel brengende, immorele (akusala) mentale factoren, namelijk in lobha, dosa en moha. Als zulke citta's het gedrag motiveren wordt onheilzaam kamma verzameld door onheilzame wilsactiviteit. Als dat bij jezelf verzameld is, heeft dat een soort momentum van zichzelf. Het wil als het ware iets voorbrengen, in dit geval iets onheilzaams. Als een zaadje.

Het kan ook zo zijn dat in dit stadium van actieve betrokkenheid juist kusala citta's ontstaan. Citta's geworteld bijvoorbeeld in liefdevolle vriendelijkheid (adosa) in gulheid (alobha) en wijsheid (amoha). Gemotiveerd door het goede of heilzame, verzamelen we ook het overeenkomstig kamma.

Bij arahants ontstaan in deze fase niet meer zulke beladen citta's, geen karmisch functionerende citta's meer. Er ontstaan zogenaamde kiriya citta's. Deze functioneren niet meer als oorzaak en gevolg.
Dus zij verzamelen geen karma meer.

Het is geen zelf dat ziet of hoort etc. maar dit is een functie van citta. Zou je blind worden, dan verdwijnt niet het zelf dat zag, nietwaar? Of zit het zelf als een poppetje door de ogen te kijken, door de neus te ruiken, door de mond te proeven etc? Het wordt geduid als functies van citta, van bewustzijn, cognitieve momenten.
Er is ook geen entiteit zelf dat een soort coördinerende rol, een besturende rol of aanstichtende rol speelt bij het cognitieve proces. Het gebeurt voorwaardelijk. Er is iets wat het zintuig treft en er komt gewoon een cognitief proces op gang met momenten van waarnemen, onderzoeken, beslissen, emotie etc.
Het is enkel een procesmatig zich ontvouwend cognitief proces wat verschillende fasen doorloopt. Al zulke momenten worden citta momenten genoemd.

Ik heb dit nu slechts heel grof geschetst maar in het onderricht wordt dat in detail belicht. Misschien later meer.

Tot zover,
hartelijke groet,
Siebe





























Offline Sybe

  • Eerwaarde
  • ******
  • Berichten: 3078
    • Bekijk profiel
Re: Citta
« Reactie #1 Gepost op: 18-12-2017 14:10 »
Ook het moment "onderzoeken" (santirana citta) van wat wordt ervaren en vervolgens  het moment bepalen of beslissen (votthapana citta) van wat het is dat wordt ervaren, zijn functies van afzonderlijke citta's en niet van een zelf. Het vindt ook min of meer autonoom, of liever voorwaardelijk plaats. Het vindt ook niet op hetzelfde moment plaats.

Een belangrijk moment in het kenproces is het moment van bepalen of beslissen (votthapana) van wat wordt ervaren. Volgens het onderricht opent dat als het ware de deur voor een meer actief betrokken relatie met wat wordt ervaren. Het ontsluit zaken zoals wilsactiviteit en het kan herinneringen ontsluiten en reactiepatronen die al eens eerder zijn gevolgd bij het object wat wordt ervaren. Hoewel dit natuurlijk nooit echt hetzelfde object is, pikt citta dat dan wel vaak zo op. Het wordt niet fris ervaren zeg maar.

Hmmm... ik ben er achter gekomen dat het bovenstaande veranderd moet worden:

Het vottapana moment is niet het moment dat wordt beslist wat wordt ervaren maar het moment dat wordt beslist wat voor soort reacties (javana-citta's) er op gang komt op basis van een zintuiglijke input. Die beslissing vindt plaats op basis van eerdere ervaringen, gewoonten, karakter.

Zulke reacties zijn bijvoorbeeld voorkeur (like) en afkeer (dislike) of wellicht mededogen of gulheid.

Dit soort reacties komen razendsnel en automatisch op gang. Bij het woord 'beslissen' moet je dus niet denken dat je dit zelf beslist. Nee, het woord 'beslissen' wijst er op dat op dat moment in de bewustzijnsstroom een bepaalde richting wordt ingezet. Dat gebeurt voorwaardelijk. Er is geen entiteit-Ik of zelf die dit regelt.

Door onderstaande site werd ik op het spoor gezet van wat vottapana betekent:
https://puredhamma.net/paticca-samuppada/paticca-samuppada-cycles/avyakata-paticca-samuppada-for-vipaka-vinnana/

groet,

MaartenD

  • Gast
Re: Citta
« Reactie #2 Gepost op: 18-12-2017 16:50 »
Aha, een onderwerp dat komt als geroepen. Het is hier waar ik in mijn eerdere gesprek met jou de mist in ging en het is dit onderwerp dat ik eigenlijk niet kan accepteren als beginnende leken-beoefenaar.

Geen tekst, geen boek, geen toespraak heeft dit voor me kunnen verklaren tot nog toe. Er zijn metaforen, vergelijkingen en manieren om het te begrijpen genoeg maar dat alles geeft me geen antwoord op de vraag 'hoe' dat dan werkt.

Citaat
Na de cuti-citta volgt dus, behalve bij arahants, weer een patisandhi citta en continueert de stroom in een nieuw leven.

Hoe? Ik heb een flink en groeiend vertrouwend in de Dhamma - vooral omdat ik die voor mezelf kan ontdekken en kan merken dat het werkt - maar dit punt.. die wedergeboorte, dat vind ik lastig. Ik weet wel dat je wedergeboorte spiritueel kan opvatten als iets dat van moment tot moment gebeurt en dat vind ik prachtig maar de Boeddha spreekt toch ook duidelijk over 'nadat het lichaam verbroken is'. Ik blijf me afvragen hoe dat dan werkt.

Het is juist dat loepzuivere inzicht in hoe de menselijke geest werkt, dat me aantrok tot de leer van de Boeddha. Alles kun je zelf meemaken en zelf onderzoeken maar een leven na de lichamelijke dood kan natuurlijk alleen maar vertrouwd worden. Ik wil niet te natuurwetenschappelijk doen maar het is toch een redelijke vraag?

Wat is anders het verschil met een moslim maar moeten geloven dat er een ziel bestaat? Naarmate je verder komt op het Pad, zeggen sommigen, ervaar je het vanzelf. Blijft staan dat het blijkbaar niet uit te leggen valt.

Excuses trouwens als mijn vragen niet in dit onderwerp thuishoren. Ik bedoel niet je uitleg te onderbreken. Ga vooral door met wat je toch al wilde plaatsen.

Offline Sybe

  • Eerwaarde
  • ******
  • Berichten: 3078
    • Bekijk profiel
Re: Citta
« Reactie #3 Gepost op: 19-12-2017 12:53 »
Hallo Maarten,

Ik heb er ook geen weet van hoe dat werkt, hooguit enig gevoel. Net als jou informeer ik me vanuit diverse bronnen. Op de volgende site is veel gedetailleerde informatie te vinden over hoe wedergeboorte werkt: https://puredhamma.net/

Als je daar in het zoekscherm zoektermen invult als:
'lifestream'
'rebirth'
'gandhabba'

dan krijg je enorm veel informatie over wedergeboorte. Het vergt wel veel geduld want je struikelt over de info, vaak technisch, en er zijn veel verwijzingen naar andere links. Het vergt wel wat inspanning om je een beeld te vormen van hoe de zaken werken. Als je ergens over struikelt kunnen we het daar misschien gerichter over hebben?

groet,



Offline Sybe

  • Eerwaarde
  • ******
  • Berichten: 3078
    • Bekijk profiel
Gelijkenis van de smakelijke mango
« Reactie #4 Gepost op: 19-12-2017 13:49 »
Wanneer een extern object (geluid, beeld, smaak, geur, tastbaar object door de geest wordt verwerkt dan verloopt dat volgens een bepaalde vast schema (citta-nyiama).

1 Atīta Bhavanga (Verleden Bhavanga)
2 Bhavanga Calana (Vibrerend Bhavanga)
3 Bhavanga Upaccheda (Stilstand Bhavanga)
4 Pancadvaravajjana (naar de zintuiglijke poort wendend bewustzijn)
5 Cakku Vinnana (oog/oor/neus/lichaam/tong-poort waarnemend bewustzijn
6 Sampaticchana (ontvangend bewustzijn)
7 Santīrana (onderzoekend bewustzijn)
8 Vottapana (Beslissend bewustzijn)
9-15 Javana (impuls-momenten)
16, 17 Tadarammana (registrerend bewustzijn)

Dit vaste schema wordt op een mooie verbeeld aan de hand van de gelijkenis van de smaakvolle mango.

Stel een vermoeide reiziger slaapt onder een mangoboom. Deze slapende staat is analoog aan de bhavanga staat. Dit is een soort sluimerende, voor of onbewuste staat van geest. Daar begint het altijd mee. Geest keert steeds weer terug naar deze staat. Deze staat is ook aanwezig bij diepe droomloze slaap, bij narcose, coma, en ook steeds tussen de verwerking van zintuiglijke input in. Het is dus niet zo dat geest dan afwezig is.

Stel nu dat een rijpe mango naast de slapende man op de grond valt. Dit is gelijk aan het treffen van een zichtbaar object (of een geluid etc.) van erg grote intensiteit bij de oog-zintuigpoort (of andere poorten).

Het vallen van de mango maakt de reiziger wakker en veroorzaakt dat hij zijn hoofd opricht. Deze gebeurtenis is gelijk aan het verschijnen van het visueel object bij de oog-zintuigpoort en dat veroorzaakt dat de bhavanga twee keer trilt en stopt; nu slaapt hij niet meer. Geest komt uit zijn sluimerende staat.

De reiziger opent zijn ogen en kijkt rond om te onderzoeken wat de verstoring was. Dit is gelijk aan de pancadvarajjana citta die de geest doet uitgaan naar het zintuiglijk object.

De reiziger ziet de gevallen mango. Dit is gelijk aan het ontstaan van oog-(of oor etc) bewustzijn, dat het object ziet (hoort etc).

Nu pakt de reiziger de mango op. Dit is analoog aan sampaticchana citta, het ontvangend bewustzijn dat het oog-bewustzijn ontvangt.

Daarna onderzoekt de man de mango om te zien of de mango geschikt is om te eten. Dit is analoog aan de santirana citta dat het zintuiglijk object onderzoekt.

Dan beslist de man dat de mango goed en eetbaar is. Dit is gelijk aan de votthapana.

De man neemt zeven keer een hap er van en geniet van de smaak. Dit is gelijk aan het zich voordoen van 7 javana citta's, die de smaak van het zintuiglijk object genieten. Dit zijn in werkelijkheid de "activiteiten die overeenkomen met de beslissing gemaakt door de vottapana citta; als de mango verrot zou zijn, zou men beslissen hem weg te gooien. Deze javana fase wordt ook de impuls fase genoemd.

Dan verzamelt de man de restanten van de vrucht en het sap dat op zijn tanden kleeft met zijn tong en slikt tweemaal. Dit is gelijk aan de twee tadarammana citta's die op de javana citta's volgen.
Taak volbracht, de man valt weer in slaap. Dit is gelijk aan het zich weer voordoen van de bhavanga staat van geest.

Dit verloop vindt constant plaats in de geest terwijl zintuiglijke input wordt verwerkt. Dit gaat razendsnel.
Ik geloof in miljardsten van seconden. De geest verwerkt alles veel sneller dan het brein. Het brein werkt meen ik eerder in tienden van seconden.

Dit soort processen voltrekken zich vol automatisch. Emoties van like and dislike (javana) komen automatisch op gang op basis van dat vottapana moment. Wat voor soort reacties er ontstaan hangt vooral af van eerdere ervaringen met een zintuiglijk object, herinneringen, je eigen gewoonten (gati). Dus in het vottapana stadium worden subjectieve zaken als het ware gemengd in het zintuiglijke verwerkingsproces.
Deze man hield van de mango smaak, misschien een ander wel niet.

Stel bijvoorbeeld dat je onder de douche wilt stappen maar het water is nog koud dan heb je voordat je eigenlijk goed en wel weet al emoties van afkeer en weerzin en trek je je automatisch terug. Min of meer volautomatisch gaat alles. Dit als voorbeeld dat je hiertoe niet bewust beslist. Die beslissing wordt genomen het vottapana citta stadium. Volgens mij is wetenschap er inmiddels ook achter dat er al beslist wordt voordat wij bewust een beslis-moment ervaren. Alleen boeddhisme leert niet dat het brein beslist, maar dit gebeurt door de geest.

Ook wat beoefening aangaat, bedenk dat wat bij jezelf aan reactie op gang komt, je vaak niet zelf bepaald. Het wordt als het ware voor je beslist (vottapana fase). Wat we wel kunnen doen is, hoe gaan we om met wat op een automatische manier op gang komt. We kunnen mindfulness ontwikkelen en bijvoorbeeld haatvolle reacties 'onderscheppen'. Niet aan toegeven, loslaten. Als een voorbeeld.

Uiteindelijk zal dit er ook toe leiden dat op het meer onbewuste niveau (vottapana) ook andere beslissingen worden genomen. Dus misschien komt op een dag niet meer die bekende automatische ergernis/haat/afkeer op etc.

Voor het verwerken van zintuiglijke imput en de gelijkenis van de mango zie:
-https://puredhamma.net/tables-and-summaries/citta-vithi-processing-of-sense-inputs/




Offline nico70+

  • Sangha Ouderling
  • *****
  • Berichten: 912
  • Geslacht: Man
    • Bekijk profiel
    • Facetten van het Boeddhisme
Re: Citta
« Reactie #5 Gepost op: 19-12-2017 15:37 »
Beste,

Over citta heb ik enkele aantekeningen gemaakt, die ik hier graag wil posten. Ze zijn misschien een aanvulling van het voorgaande.

     Citta wordt o.a. omschreven als hart, gemoed, de staat van  geest, de emotionele kant van de geest in tegenstelling tot de intellectuele kant ervan. Het woord heeft betrekking op de eigenschappen van de geestelijke processen in hun geheel.
Citta is het wezen van de geest, de essentie die aan de geest ten grondslag ligt en die zich ook als gevoel, herinnering, gedachten en bewustzijn manifesteren. Het citta is centraal omdat al deze manifestaties randverschijnselen zijn.
Citta is geen entiteit noch een proces. Daarom wordt citta niet genoemd als skanda noch wordt het genoemd bij de keten van oorzakelijkheid. - Citta kan bijvoorbeeld afwezig of geconcentreerd zijn, angstig of kalm. Citta is besmet met begeerte, afkeer en onwetendheid. Maar citta kan ook vrij ervan zijn. Het is daarom van belang citta te zuiveren. -  Een gezuiverd citta komt overeen met het bereiken van bevrijdend inzicht. De staat van geest heeft dan geen onwetendheid noch andere belemmeringen. De afwezigheid van onwetendheid en de andere belemmeringen is beschreven als vrijheid. (bron: publicaties van Wat Pa Baan Taad, Thailand)

   Wijlen de eerwaarde leermeester Maha Bua Ñanasampanno, een arahant die leefde in Wat Pa Baan Taad, Udorn Thani, Thailand, onderwees dat dood en geboorte beide aanwezig zijn in het citta. Het citta zelf wordt nooit geboren en sterft nooit. Het zijn de in het citta indringende, verontreinigende dingen die ons naar geboorte en dood voeren.
 ontevreden – tevreden; blij – bedroefd. Alles is in orde. Alles is anatta, anicca, dukkha.

Het bevrijde citta is onbeweeglijk. Het citta sterft niet, alleen het kamma dat erin begraven ligt. (Wedergeboorte is als het gaan over een trap: omhoog, omlaag)

Zodra het citta het niveau van reinheid, zuiverheid heeft bereikt, worden de vijf khandhas tot onvermengde khandhas. Er zijn dan geen smetten en geen belemmeringen meer. Reinheid blijft over.
De arahant heeft nog een lichaam met de zintuigen, maar hij hecht er niet meer aan. Hij ziet ontstaan en vergaan. Zijn citta is rein. Hij maakt gebruik van de khandhas tot hij in nibbana ingaat. Het hart is geheel zuiver.
Als de smetten helemaal verdwenen zijn, dan is het citta volmaakt leeg. Dan kan niets meer in het hart indringen. Er is geen hechten meer. Het gemoed is dan steeds helder en stralend. Over blijft alleen de zuivere essentie van de Dhamma en de vrijheid. Alleen stilte en leegte. Door niets kan het citta dan nog gevangen worden. Dit is de ware natuur van het citta dat geen conventionele realiteit meer bezit.

Groeten
Nico

MaartenD

  • Gast
Re: Citta
« Reactie #6 Gepost op: 19-12-2017 16:51 »
Beste Siebe,

Citaat
Ik heb er ook geen weet van hoe dat werkt, hooguit enig gevoel. Net als jou informeer ik me vanuit diverse bronnen. Op de volgende site is veel gedetailleerde informatie te vinden over hoe wedergeboorte werkt: https://puredhamma.net/

Dank je! Ik ga zeker lezen.

Met warme groet,

Maarten