In de Pali sutta's is het belangrijk te erkennen dat er wel degelijk bestuuders-capaciteiten zijn! Die capaciteiten zijn de vermogens van de geest: vertrouwen, mindfulness, inzet/ijver/inspanning, concentratie, wijsheid. Je moet die bestuurders-capaciteiten erkennen, en gaan gebruiken ook. Op die manier wordt je meester over al die zaken die lichaam en geest voortbrengen. Als je geen meester zou kunnen worden over haat, en elke opkomende haat zou moeten volgen heb je gelijk maar dat is dus niet zo. Mindfulness kan die haat opmerken, wijsheid kan hem zien als slechts een formatie, niet Ik, niet mijn en zo kan het uitdoven.
Is er nu een atta de innerlijke meester. Nee, de combinatie van mindfulness en wijsheid is hier meester over de haat. Het zijn functies.
De geest bezit vermogens die kunnen leiden tot beheersing, tot bevrijding. Daar gaat het om.
Je moet dus niet denken dat anatta impliceert dat er slechts handelingen zijn en wij een soort machteloos, energieloos, initiatiefloos, vermogenloos, krachteloos zijn. Overgeleverd aan formaties die opkomen. Anatta impliceert niet dat er geen bestuurders-capaciteiten zijn.
Ja, de geest heeft vermogens: mindfulness, wijsheid, ijver, concentratie… alles wat een ‘bestuurder’ lijkt te doen.
Maar hé, geen bestuurder aanwezig! 😉
Mindfulness merkt op, wijsheid ziet, ijver ondersteunt. Er is geen ‘ik’ dat dit bestuurt, geen innerlijke agent met een stuurwiel.
Anattā betekent precies dit: er is functie zonder eigenaar. Capaciteit zonder controller. Macht zonder meester. Het vermogen bestaat, de bestuurder niet.
Dus ja, de geest kan haat zien en laten uitdoven. Maar er is niemand die zegt: ‘Ik doe dit’. Alleen processen die opkomen, vergaan en weer opkomen. Vrijheid, rechtstreeks uit de Pāli-canon!
Ja, geen innerlijke initiatiefnemer maar wel een vermogen om initiatief te nemen. Voorbeeld: als ik jou de opdracht geef om met aandacht de adem te volgen, kun jij 1. die opdracht begrijpen, 2. hem uitvoeren ook nog. Er is dus een vermogen van initiatief. Maar zoals ik het begrijp zag de Boeddha dit als allemaal functies, niet van een innerlijk atta, maar van de geest. En verschillende functies werken samen en werken op elkaar in. Er is niet 1 functie dat de opdracht begrijpt maar allerlei functies (zoals ook geheugenfunctie) werken samen en maken het mogelijk dat de opdracht begrepen wordt en uitgevoerd wordt.
Het hoeft ook niet op de spits gedreven te worden dat personen niet bestaan, vind ik. Want als de vermogens van de geest die opkomende haat (uit de vorige post), stel, niet ontkrachten, en die haat dus motiverend wordt, en aanzet tot fysiek geweld, kun je toch moeilijk zeggen dat er niemand is overgegaan tot fysiek geweld. Je kunt met alle recht zeggen dat een persoon gewelddadig is geworden. Ook al is dit niet het initiatief van een atta.
De Pali Boeddha leert naar mijn smaak nooit dat je inzicht in anatta moet gebruiken om jezelf en anderen totaal ontoerekeningsvatbaar te verklaren, en te doen alsof anatta je vrijwaart van verantwoordelijkheid voor je gedrag. Dat is totaal niet de soort vrijheid van de bevrijding die de Boeddha leert! Het geweten in de vorm van schaamte voor wandaden en de geremdheid om ze te begaan, is ook een belangrijke schakel om bevrijding te realiseren. Het is helemaal niet de bedoeling dat je van je geremdheid verlost wordt als dat betekent dat je dan als een idioot tekeer gaat in de wereld. Ook het verwerpen van conventies, wat sommigen zo idealiseren en in relatie brengen met een zogenaamde waanzinnige wijsheid, is een Pad dat de Boeddha ooit bewandelde en niet geschikt achtte om verlichting te realiseren. Je wordt geen idioot.
Nooit gaat het alleen maar om kennis en visie. Het gaat altijd om welzijn ook, om lijden, de oorzaak, de beëindiging en de weg. Voor mij is wijsheid ook niet hetzelfde als bepaalde kennis hebben. Je kunt nog zoveel kennis hebben maar wijsheid is ook verbonden met het hart dat ook andermans welzijn wil, vind ik, anders ben je alsnog een zot vind ik. Een misbruiker is in mijn ogen nooit een wijze, al vliegt ie door de lucht, en heeft ie de meest bijzondere helderziende vermogens. Devadatta was ook iemand met hele bijzondere vermogens maar toch ook nog immoreel en hij belandde volgens de overlevering in de hel.
Stel dat de oud geworden Boeddha (achter in de 70), krakkemikkig, met versleten botten, besluit een aardig lange wandeling te maken naar een dorp om daar les te geven, dan zal dat toch komen met klachten, pijnen van het lichaam. Anatta betekent kennelijk niet dat dit je bespaard blijft, en dit niet wordt gevoeld, mijns inziens. De teksten geven ook wel aan dat de Boeddha nog wel last had van dit soort discomfort verbonden met een krakkemikkig lichaam. Je komt niet in een soort onbelichaamde staat of zo. Althans dat lijkt niet wat 'onthechting' betekent.
De Pali teksten lijken te leren dat
de ontsnapping aan bijvoorbeeld pijnlijke gevoelens niet een staat voorbij voelen is, maar het volledig verdwijnen en afstand doen van alle verlangens ten aanzien van gevoelens. Zelfs begrijp ik dit alleen in theorie. Want om verlangenloos om te gaan met pijn is iets wat nog een ver van mijn bed show is. Maar sowieso leren de sutta's de ontsnapping aan de khandha's dus als het uitdoven van alle begeerte op dit vlak. Volgens mij dooft dan dus niet zozeer bijvoorbeeld onaangename gevoel zelf uit, maar wel de mentale pijn, wel de tweede pijl. Volgens mij leert de Boeddha ook niet dat het label 'onaangenaam' gevoel een oordeel is van een atta. Nee, onaangename gevoelens verwijzen naar een onaangenaam zituiglijke contact met iets. Ik geloof niet dat je kunt zeggen dat er voor een Boeddha geen onaangename gevoelens meer zijn maar alleen maar gevoelens.
De eerste pijl van pijn verbonden met het lichaam kan ook uitdoven in bepaalde speciaal opgewekte tijdelijke staten, maar ik heb toch het idee dat zolang je leeft en functioneert dit niet gebeurt.
Het idee dat atta voelt en dus atta weg moet om geen last te hebben van gevoelens, is volgens mij sowieso nooit geldig. Voelen is een functie van de geest, in alle omstandigheden en in alle fasen. Er is dus eigenlijk nooit een atta dat voelt. Alleen, wanneer de belevingswereld door begeerte en onwetend- contact (met een perceptie van nicca, sukha en atta) is gekleurd komt dat met en perceptie van 'Ik voel en mijn akelige gevoelens'. Als er totaal geen begeerte is, ontstaat die belevingswereld niet. DAT wordt geleerd als de ontsnapping.
Ik speelde zelf wel eens met het idee dat
de natuur van geest zelf niet voelend is maar alleen maar kennend. En dat
dat dus de ontsnapping is aan voelen, maar ik vind dat lastig in overeenstemming te brengen met zulke zaken dat de Boeddha volgens de teksten toch ook gewoon last had van lichamelijke pijnen.
Bovendien ken ik die staat ook niet. Kun je bijvoorbeeld lage rugpijn wel kennen maar niet voelen? Ik kan me daar weinig bij voorstellen maar ik sluit dit ook niet helemaal uit.
Mahayana en Vajrayana meesters geloven wel dat de realisatie van de arahant niet zo vergaand is als die realisatie die het gevolg is van mahayana en vajrayana. Dit is een ver van mijn bed show eerlijk gezegd. Ik kan me niet eens voorstellen dat je niet mentaal lijdt onder flinke pijn, laat staan dat er een soort staat zou zijn van kennen zonder voelen waarin je in dit leven zou kunnen verkeren.
Ik denk dat ik bij Balsekar meer het idee zie dat wezens, omdat er geen innerlijk bestuurder is, overgeleverd zijn aan hun eigen conditioneringen, of anders wel aan de wil van God, of een of ander Grenzeloos Bewustzijn of anders wel aan het geheel van oorzaken en condities wereldwijd. Beetje vaag wordt het.
Praat hij wel eens over de vijf vermogens als de bestuurders capaciteiten van de geest? Dus, wel degelijk besturing van binnenuit, individueel van aard, maar niet door een innerlijk bestuurder?
