Kenmerken van compassie (Karuna)

[teksten.BA]

Compassie, in het (Mahayana) Boeddhisme bekend als karuna (mededogen, alomvattend medeleven. De wens dat het anderen goed gaat) is mijns inziens een onderwerp waarover veel geschreven, gediscussieerd en nagedacht is. Compassie betekent feitelijk: uzelf in de situatie van de ander kunnen verplaatsen, het leed aanvoelen, vanuit het hart hulp willen bieden. Dit gaat echter verder dan wat in de psychologie wordt verstaan als ‘empathie’, alhoewel empathie al een heel stuk op de goede weg is naar compassie. Voordat ik dit onderwerp verder ga uitwerken, en ik hoop dat anderen mij daar bij willen helpen in deze topic, nodig ik ieder uit om het volgende citaat eens diep in zichzelf neer te laten. Santideva, degene die in dit citaat spreekt, geeft ons te denken over hoe ver de compassie van de bodhisattva eigenlijk gaat, hoe paradoxaal en dwaas dit in de ogen van het menselijke, zichzelf van de wereld afsluitende ego klinkt: jezelf helemaal overgeven aan de wereld en aan de medemens, ook al zal men je bespuwen en misschien zelfs door het slijk willen halen. De bodhisattva blijft echter onbewogen en streeft het heil en de redding van alle levende wezens na.

“Ik zou een geneesmiddel willen zijn voor de zieken, hun arts en helper totdat er geen ziekte meer is.
Ik zou de brandende pijn van honger en dorst willen blussen met regens van voedsel en drank.
Ik zou zelf drank en voedsel willen zijn ten tijde van hongersnood.
Ik zou een onuitputtelijke schat willen zijn voor de behoeftigen en hen willen bijstaan met allerlei vormen van hulpverlening.
Ik doe afstand van mijn leven, van mijn bezittingen, al het goede wat ik vroeger verworven heb, op het ogenblik verkrijg of in de toekomst zal krijgen, zonder enige spijt, omwille van het welzijn van allen.
Nirvana betekent: afstand doen van alles. En het is nirvana waarop mijn geest zich richt. Als ik afstand moet doen van alles, dan kan ik het best alles aan de wezens schenken.
Mijzelf, mijn eigen lichaam, dat door mijn eigen toedoen ongelukkig is gemaakt, geef ik aan alle levende wezens. Zij kunnen het slaan of verachten of voortdurend met vuil besmeuren. Zij kunnen met mijn lichaam spelen, erom lachen of er zich mee vermaken. Ik heb hun mijn lichaam gegeven, dus hoef ik me daar ook geen zorgen meer over te maken. Zij kunnen het dingen laten doen die hen gelukkig maken. En mag nooit iemand in me teleurgesteld worden.
Ook als hun gedachten over mij boos of ontstemd zouden zijn, zou ik voor hen de oorzaak moeten zijn van hun voortdurende volledige welzijn.
Er zijn er die me vals zullen beschuldigen en die me zullen kwetsen, weer anderen die me zullen bespotten. Ik wens dat ze allen deelgenoot zullen zijn in de verlichting.
Ik wil een beschermer zijn voor hen die onbeschermd zijn, een leider voor hen die op reis zijn, een vaartuig voor hen die de andere oever willen bereiken, een dam of een brug, een lamp voor hen die licht nodig hebben, een bed voor hen die behoefte aan een rustplaats hebben en een slaaf voor alleen die een slaaf nodig hebben.
Ik wil een wensjuweel zijn voor allen, een gelukspot, een successpreuk, een machtig medicijn, een boom des overvloeds, een wenskoe.
De elementen aarde, water, vuur en wind stellen zich op velerlei manier in dienste van de ontelbare aantallen wezens die het eindeloze universum bevolken. Op dezelfde wijze wil ik op velerlei manier levenssubstantie zijn voor alle wezens die in het universum bestaan, totdat allen verlost zijn.
Ik wil de verlichtingsgedachte bij mezelf laten opkomen tot heil van de wereld, en ik zal me op de training toeleggen, stap voor stap.
De gedachte aan verlichting is het beste geneesmiddel om de ziekte van de mensen te genezen, het is de boom waaronder de mensen rust vinden, moe van het zwerven over de lange weg van de geboorten.
De verlichtingsgedachte is de zon, die de duisternis van ’s mensen onwetendheid verdrijft. Het is de verse boter, voortgekomen uit het karnen van de meld van de Goede Leer.
Dit offermaal van het geluk is klaargemaakt voor de karavaan van mensen die voortgaat op de weg van het bestaan en hongert naar geluk. Het is een verfrissing voor allen die erop afkomen.”

(Citaat uit: Santideva: “De weg tot het inzicht, Bodhicaryavatara” (vertaald door Ria Kloppenburg), Meulenhoff Amsterdam 1980, blz. 47-49)

Met beleefde groet,

Basho

[JG888]

Heel mooi maar ik vind het te ver gaan.
Mensen zullen meer aan je hebben als je nog leeft dus afstand doen van je leven lijkt mij niet zinvol en volgens mij niet in lijn met het Boeddhisme. Er wordt hier voorbij gegaan aan één heel belangrijk aspect, namelijk compassie voor jezelf! Compassie voor anderen is goed, andere helpen en het leed van anderen verminderen is allemaal goed, maar er moet ook medeleven zijn voor jezelf.
Als jij jezelf niet genoeg eten, drinken, kleding en onderdak geeft dan zal je zelf ziektes krijgen en uiteindelijk dood gaan. Met ziektes en zeker als je dood bent kan je de anderen mensen niet optimaal helpen, uiteindelijk is het dus zelfs nog optimaler en beter om goed voor jezelf te zorgen.
Er moet dus niet te ver doorgeschoten worden, het gezegde: 'Je leven geven voor anderen',  moet dus niet te letterlijk genomen worden.

[teksten.BA]

Acharya Shantideva lijkt hier inderdaad in een extreem te vervallen, hij acht zijn lichaam totaal niet van belang. Als anderen het bespuwen, blijft hij onthecht, als anderen hem kwaad willen doen, zal hij het niet met kwaad vergelden. Dat is naar mijn mening wat er bedoeld wordt in de geciteerde tekst hierboven. Ik denk niet dat Shantideva in eerste aanleg meent dat u uzelf maar moet laten doden en maar gewoon afwachten tot je afgeslacht wordt. Alhoewel het net lijkt alsof hij grenzeloos is en het lichaam totaal veronachtzaamt. In zekere zin is dat ook zo, zijn devotie gaat zo diep dat we hem eigenlijk een dwaas vinden en hem niet meer kunnen begrijpen, laat staan volgen. Het lijkt bijna een psychotische toestand, waarin alle grenzen zijn vervaagd en men zich overlevert aan de vijand om desnoods gedood te worden. Maar dat is slechts de buitenkant die we zien, en eigenlijk begrijpen we deze grenzeloze intentie van de bodhisattva niet, beschouwd vanuit wat wij over het algemeen als ‘realistisch’ achten. Maar de grenzeloze compassie van Shantideva ontstaat vanuit het hart, het vraagt niet naar verdediging, rechtvaardiging of zelfbescherming. Dat alles is blijkbaar voor de bodhisattva niet van belang, ook al leeft de wereld ons voor dat u voor uzelf moet opkomen. Voor uzelf opkomen betekent een subtiele vorm van strijd, en Shantideva spreekt niet over strijd, hij spreekt over liefde.

Dit paradoxale gedrag zien we ook in het Christendom terug. Jezus laat zich gewoon wegvoeren, veroordelen en vervolgens kruisigen. Hij doet niets terug en gelijkt wat dat betreft op de bodhisattva. Waarom doet hij niets? Blijkbaar heeft hij ingezien dat het volstrekt nutteloos is om verzet te plegen, te vluchten of ander gedrag te vertonen. Zijn weg is net als die van Shantideva de weg van het hart, de liefde. Hij stelt zelfs dat God letterlijk liefde is: God = liefde. Liefde is echter een kwetsbare bloem, vandaag ontluikt hij en morgen is hij verdwenen. Maar ondanks alle onrecht en geweld blijft het bestaan ons bloemen schenken als Shantideva, Christus, Boeddha, enzovoort.

Uiteraard hebt u gelijk dat de compassie ook voor onszelf geldt. Men moet ergens beginnen. Zonder compassie voor het eigen bestaan, is het moeilijk zo niet onmogelijk om compassie te ervaren voor de ander. Dat is wat bijvoorbeeld de Christenen denk ik niet altijd zo goed hebben begrepen. Jezus stelt: “Hebt uw naaste lief als uzelf”. In dat kleine zinnetje staat dat u uw naaste lief dient te hebben, “als uzelf”. Dat impliceert dat men net zo goed van zichzelf moet houden als van de naaste. Alleen is het houden van zichzelf anders dan het egoïsme, het zichzelf rechtvaardigende “ik”, dat afgescheidenheid impliceert. Vandaar dat Shantideva en Christus waarschijnlijk zichzelf als voorbeeld hebben gesteld in hun spreken en handelen, en heeft Jezus zichzelf zelfs laten doden, zonder ook maar iets terug te doen of zich te verdedigen. Dit is bijna onvoorstelbaar, maar het heeft een enorme impact gehad op de geschiedenis. Als hij terug had geslagen, revolutie had gepredikt of was gevlucht, dan was hij veel minder legendarisch geweest dan wat nu in de geschriften staat vermeld. Waarschijnlijk was het Christendom zelfs nooit ontstaan als Jezus zich anders had gedragen als dat hij gedaan heeft. Maar de diepe betekenis is die van de onvoorwaardelijke compassie.

Met beleefde groet,

Basho

[JG888]

Wat ik nog was vergeten te vermelden in mijn vorige post, is dat het leven geven een vorm is van zichzelf doden. Volgens één van de belangrijkste voorschriften uit het boeddhisme mogen we geen leven nemen dus niet doden. Er wordt hier niet gehouden aan deze voorschrift, er wordt namelijk het eigen leven gegeven.

Verder vraag ik mij af of het niks doen als er op je gespuugd, veroordeeld of vermoord wordt een vorm van compassie is. Dit is duidelijk geen compassie en mededogen voor jezelf. En ik zie ook niet in waarom het compassie of mededogen voor anderen zou zijn. Naar mij weten wordt geweld wel getolereerd in het Boeddhisme als het is om jezelf te beschermen en als het niet anders kan. Het laten doden van jezelf is een vorm van extremisme en hier was de boeddha geen voorstander van. Hij zei juist dat de middenweg uiteindelijk de sleutel is.
Verder heb ik een paar dagen geleden nog een filmpje gezien over het gebruik van geweld in het Boeddhisme: http://www.youtube.com/watch?v=iCfn3QmDL6A&feature=g-all-u

Metta,

JG888

[Marcel]

...het gaat er denk ik vooral om,dat een bodhisattva zich traint
in het opgeven van de zelfkoesterende houding,egoisme,
omdat dit immers bron van problemen is.

Het koesteren of meer oog hebben voor anderen,is daar een manier voor.

De verlichtingsgedachte is er de motivatie voor:

'' Om anderen zo optimaal mogelijk van dienst te kunnen zijn,moet ik mezelf optimaal ontwikkelen,daarom neem ik me voor het Boeddhaschap te bereiken teneinde alle levende wezens effectief van dienst te kunnen zijn.''

En het zijn zowel het wijsheidsaspect als ook het mededogen aspekt,die gezamenlijk optrekken.

Wijsheid zonder mededogen kan kil zijn,
mededogen zonder wijsheid kan blind zijn of dom.

Het stuk van Shantideva gaat wat mij betreft  vooral om de mentale houding die het weergeeft.
En naar gelang we ons die mentale houding steeds meer eigen maken,zullen we meer in staat zijn er aan te beantwoorden in het dagelijks leven.

We gebruiken dus ook ons verstand en gaan niet gelijk ons lichaam geven aan bijvoorbeeld de honger van een wezen. In het algemeen zijn wij nog lang niet zover dat we dat in alle gemoedsrust kunnen doen.
Het is soms al moeilijk om onze nieuwe auto uit te lenen...

[teksten.BA]

Bedankt voor de toelichting, Lord Rainbow, het is exact zoals u het verwoord.

U, JG888, interpreteert letterlijk dat Shantideva het leven geeft, en dat dit zou betekenen dat hij daarmee het tegenovergestelde van het leven bedoelt, de dood. Maar is dat wel zo? In het geciteerde vertelt hij dat hij afstand doet van het leven dat hij geleid heeft:

“Ik doe afstand van mijn leven, van mijn bezittingen, al het goede wat ik vroeger verworven heb, op het ogenblik verkrijg of in de toekomst zal krijgen, zonder enige spijt, omwille van het welzijn van allen.
Nirvana betekent: afstand doen van alles. En het is nirvana waarop mijn geest zich richt. Als ik afstand moet doen van alles, dan kan ik het best alles aan de wezens schenken.”

Ik lees daar niet in dat hij zijn leven maar zomaar te grabbel gooit en/of dat het afstand doen zou betekenen dat hij de dood zou omarmen. Integendeel. Het innerlijke steven van veel bodhisattva's is het Nirvana net zo lang weigeren, totdat alle levens zij gered. Pas als iedereen gered is, zal de bodhisattva het Nirvana pas binnen willen treden. Hij of zij lijkt op een kapitein van een schip dat ten onder dreigt te gaan, en moedig laat de bodhisattva alle mensen voorgaan, pas daarna wil hij of zij het Nirvana accepteren. Vergeet niet dat we hier spreken over het Mahayana Boeddhisme, dat zich vaak toch ietwat anders uit dan bijvoorbeeld het Theravada Boeddhisme van de Pali-Canon.

In de Platvorm Sutra worden de bodhisattva geloften als volgt verwoord:

Hoe talloos de levende wezens ook zijn,
ik beloof ze alle te bevrijden.

Hoe peilloos de oorzaak van het lijden ook is,
ik beloof deze geheel te verwijderen.

Hoe talloos de dharma’s ook zijn,
ik beloof ze allen te verstaan.

Hoe eindeloos de Boeddha-weg ook is
ik beloof hem ten einde te gaan.

Om terug te keren naar de compassie: de leerling krijgt zes paramita’s of vormen van beoefening wat betreft compassioneel leven:

1.   De beoefening van ethisch juist gedrag;
2.   De beoefening van het geven;
3.   De beoefening van geduld en tolerantie;
4.   De beoefening van de concentratie en de aandacht;
5.   De beoefening van het kanaliseren van energie, ijver;
6.   De beoefening van de wijsheid en inzicht.

Via een zevende paramita is de cirkel weer rond en dat is:

7.   De beoefening van de bodhisattva geloften.

Ik stel voor dat we dit desgewenst verder uitwerken, en Shantideva’s geciteerde gelofte in de startpost laten voor wat het is, tenzij u daar natuurlijk nog graag iets over kwijt wilt. Ik wil gaarne toewerken naar dat wat de kenmerken zijn van compassie, wellicht had ik niet meteen met de meest legendarische en ideale vorm van compassie (bodhisattva gelofte) moeten beginnen, maar ik dacht dat het inspirerend kon werken om Shantideva allereerst aan het woord te laten. Een andere bodhisattva is Kwan Yin, zij huilt tijdens haar meditatie. En dat wordt verbeeld in het feit dat zij een parel in haar handen houdt. Die parel vertegenwoordigt een traan. Dit verwijst ernaar, dat de bodhisattva gelofte groot(s) is, en dat Verlichting in principe voor iedereen mogelijk is. Maar dat Kwan Yin natuurlijk ook maar een mens is en dus zeer beperkt in haar mogelijkheden. Daarom huilt zij, omdat ze onafgebroken standvastig is in haar bodhisattva gelofte, maar tegelijkertijd weet dat het lijden van enorme omvang is. Toch geeft ze nooit op. Dat is Mahayana Boeddhisme, dat is geven, dat is geduld, dat is wijsheid, enzovoort. Verlichting is niet voorbehouden aan een elite, het is het geboorterecht van ieder mens. Alleen leeft de mens in de verduistering van verlangens, begeerten, onwetendheid. En daarmee zijn we weer bij de Boeddha als bron aangeland, die stelt dat onwetendheid de wortel is van alle smart.

Met beleefde groet,

Basho