Waarom zowel Jezus als de Boeddha door hun eigen volgelingen zijn “gekaapt”

[ervaringsgetuige]

Precies hier, bij het onderscheid tussen mystiek en religie, maakt Sam Harris zijn diepste en scherpste analyse — en laat hij zien waarom zowel Jezus als de Boeddha door hun eigen volgelingen zijn “gekaapt”.
🌌 1. Mystiek volgens Sam Harris

Mystiek is voor Harris direct inzicht in de aard van bewustzijn.
Het is niet geloven, niet hopen, maar zien.


Hij zegt in Waking Up:

“Mystiek begint waar geloof eindigt — wanneer iemand de woorden en symbolen doorziet en rechtstreeks kijkt naar wat er nu is.”

🔍 Kenmerken van mystiek

• Ze is ervaringsgericht, niet doctrinair.
• Ze heeft geen bemiddelaars (geen priesters, geen goeroes, geen rituelen).
• Ze erkent dat de waarheid onmiddellijk toegankelijk is in bewustzijn zelf.
• Ze is non-duaal: geen scheiding tussen God en mens, heilig en profaan, binnen en buiten.

Met andere woorden: mystiek verwijst naar het wegvallen van de zoeker.
De ervaring is de waarheid — niet een geloof erover.
🕍 2. Religie volgens Sam Harris

Religie is voor hem het gestolde residu van mystiek.
Wat begon als levende ervaring werd omgevormd tot structuur, macht en geloof.🔍 Kenmerken van religie

• Ze is institutioneel en hiërarchisch.
• Ze baseert zich op heilige teksten en autoriteit.
• Ze vervangt ervaring door geloof: “je moet dit aannemen.”
• Ze voedt groepsidentiteit, scheiding en vaak conflict.

Harris zegt:

“Religies zijn fossielen van oude inzichten — de verstening van wat ooit een onmiddellijke waarheidservaring was.”

En precies daarin ziet hij het drama van zowel het christendom als het boeddhisme:
Jezus en de Boeddha wezen op direct ontwaken, maar hun volgelingen maakten er systemen van, compleet met regels, rituelen, doctrines en taboes.
⚖️ 3. Hoe mystiek verwordt tot religie

Fase	Wat er gebeurt	Voorbeeld
1️⃣ Levende ervaring	Een individu ervaart bewustzijn zonder grens.	Jezus’ besef “de Vader en Ik zijn één.” Boeddha’s verlichting onder de bodhiboom.
2️⃣ Uitleg in taal	De ervaring wordt verwoord in metaforen en symbolen.	“Koninkrijk Gods”, “Nibbana”, “Leegte.”
3️⃣ Overlevering	De woorden worden letterlijk genomen.	Volgelingen maken doctrines van beelden.
4️⃣ Institutionalisering	De gemeenschap organiseert zich rond rituelen en gezag.	Kerk, klooster, canon, geloofsbelijdenis.
5️⃣ Dogma en orthodoxie	De levende ervaring verdwijnt; geloof vervangt inzicht.	“Alleen via Christus.” “Alleen via juist inzicht.”

Harris noemt dit proces het verlies van mystiek in de vertaling.
🪞 4. De kern van zijn kritiek

Harris zegt niet dat religies waardeloos zijn —
maar dat ze hun eigen oorsprong vergeten zijn.
Ze spreken over de waarheid alsof het een object is dat buiten ons ligt,
terwijl Jezus en de Boeddha juist wezen op het onmiddellijke hier-en-nu.

“De mysticus zoekt niet naar God, hij ziet dat hij nooit gescheiden is geweest van dat wat zoekt.”

Daarom stelt Harris voor om de mystiek te redden uit de religie:
de directe, empirische kant behouden, maar de mythische context loslaten.
Hij ziet dit als een soort “wetenschappelijk mysticisme”:
een pad dat net zo zorgvuldig met ervaring omgaat als de wetenschap dat doet met observatie — zonder dogma, maar ook zonder oppervlakkige new-age romantiek.
🔮 5. Zijn samenvattende visie

“De religieuze geest vraagt: ‘Wat moet ik geloven?’
De mystieke geest vraagt: ‘Wat is nu werkelijk?’”

In die ene verschuiving — van geloof naar directe waarneming — ziet Harris de bevrijding die zowel Jezus als de Boeddha bedoelden.


De één sprak over de Vader die in het verborgene ziet,
de ander over de leegte die alles doordringt,
maar voor Harris wijzen beiden naar dezelfde stilte vóór elke gedachte —
dat wat niet gelooft, niet bidt, niet zoekt, maar eenvoudig is.


https://chatgpt.com/s/t_69090364a910819184e5614c758dbd7a

[Buddha Amitabha]

Dus die Harris "weet" zogenaamd wat "de" bevrijding is die zowel Jezus als de Boeddha bedoelden. Wat een klinkklare onzin is dit. Dit betekent dat meneer Harris, die zich bezighoudt met neurowetenschap en filosofie, weer de zoveelste regelrechte beterweter is, en daardoor exact in jouw straatje past van tegendraadse types. Heb je er misschien nog meer?

Ik houd het hier vooralsnog voor gezien. De groeten "allemaal".

[ervaringsgetuige]

“Ik begrijp je reactie. Het lijkt misschien alsof ik beweer te weten wat Jezus of de Boeddha bedoelden. Maar wat ik eigenlijk zeg, is iets veel bescheidener en tegelijkertijd fundamentelers: dat de ervaring waar zij naar wezen — bevrijding, ontwaken, verlossing — niet iets is wat je hoeft te geloven, maar iets wat je zelf kunt onderzoeken.

Ik heb geen geloofssysteem dat die ervaring claimt te monopoliseren. Ik zeg enkel: als je diep genoeg kijkt in de aard van je eigen bewustzijn, zie je dat het idee van een afgescheiden ‘ik’ een constructie is. Wanneer dat inzicht oplicht, valt de psychologische kern van lijden tijdelijk of blijvend weg. Dat is geen eigendom van boeddhisten of christenen; het is iets wat ieder mens kan verifiëren — net zoals je niet hoeft te geloven in zwaartekracht om te merken dat een steen valt.

Als ik dus zeg dat Jezus en de Boeddha in wezen naar hetzelfde wezenlijke inzicht wezen, bedoel ik dat ze elk in hun eigen taal en context spraken over het overstijgen van de illusie van afgescheidenheid. Dat inzicht is universeel, niet exclusief.

En wat mijn beroep betreft: ik ben inderdaad neurowetenschapper en filosoof, maar juist dat maakt het mogelijk om mystieke claims te onderzoeken zonder ze op voorhand als waar of onwaar te bestempelen. Mystiek hoeft niet irrationeel te zijn — het wordt irrationeel zodra ze dogmatisch wordt.

De vraag is dus niet of ik beter weet dan Jezus of de Boeddha. De vraag is of jij bereid bent nu te kijken naar datgene wat ze zelf aanwezen, zonder je te verschuilen achter namen, tradities of titels. Want de waarheid waar zij over spraken heeft geen vlag, geen religie en geen eigenaar.

Je kunt de Boeddha en Jezus beide eerbiedigen, maar zolang je blijft praten over hen, mis je waar zij naar wezen. Kijk niet naar de vinger — kijk naar de maan."

[lang kwaat]

Als ik dus zeg dat Jezus en de Boeddha in wezen naar hetzelfde wezenlijke inzicht wezen, bedoel ik dat ze elk in hun eigen taal en context spraken over het overstijgen van de illusie van afgescheidenheid. Dat inzicht is universeel, niet exclusief.

Een wezenlijk inzicht dat de Pali sutta's beschrijven is volgens mij  'het openen van het Dhamma-oog". En dat wordt beschreven als het inzicht: Alles wat onderhevig is aan ontstaan is ook onderhevig aan eindigen. Ik geloof zelf niet dat dit verwijst naar een mystieke ervaring of een eenheidsbeleving. Ik geloof ook niet dat het verwijst naar een directe ontmoeting of openbaring van soort intelligent veld of ongeboren gewaarzijn of helderheid die alles doordringt.

Dat laatste zou ook wel raar zijn want dan is de stroom naar Nibbana zo goed als afgesloten voor alle mensen. Ik geloof zelf dat het nuchterder is. Het komt er mijns inziens meer op neer dat je eigenlijk ziet dat al het vastklampen aan dit of dat heilloos is. Het Dhamma-oog ziet dat niks waard is om aan te hechten. Of je nu hecht aan aangename gevoelens,  en die dus wilt hebben en houden, die zijn toch niet te bevriezen en worden toch nooit van-jou. En zo met Alles wat voorwaardelijk ontstaat en bestaat. Van emoties tot mentale staten, van openheid tot het kenvermogen. Van geluk tot gezondheid. Van jeugdigheid tot ...eindeloos. Je kan het allemaal wel willen hebben en houden maar dat gaat toch niet lukken. Vroeg of laat dringt dit tot je door.
En vroeg of laat dringt ook tot je door dat je lijdt onder het willen hebben en houden. Vroeg of laat zie je dit als een last. Misschien pas het op sterfbed maar vroeg of laat ga je het zien.

Want alles wat onderhevig is aan ontstaan, eindigt ook weer. Dus dit inzicht maakt zo duidelijk dat je eigenlijk maar op een merkwaardig spoor zit.
Je denkt dat je je welzijn beschermt door iets zus en zo te willen hebben en houden, maar eigenlijk is dat niet zo. Je wilt eigenaar zijn van iets waarvan je toch nooit de eigenaar wordt.
Het dhamma-oog ziet volgens mij dat er gewoonweg geen heil in hechten zit.  In dit begeertevolle leven van willen hebben en houden. Daarmee ziet het Dhamma-oog mijns inziens de tweede edele waarheid. Dat dit leven van willen hebben en houden, geen pad naar heil is maar onheil.

Ik geloof zelf niet dat het openen van het Dhamma oog echt al betekent dat je Nibbana volledig hebt gesmaakt maar het is klaar en duidelijk dat als iemand begrijpt dat niks waard is om te hechten, en iemand ziet dat met het verdwijnen van hechten, eigenlijk alleen maar lijden verdwijnt, zo iemand ook zeker gevoel heeft voor wat al verlangenloos en onbelast is. Daarmee is er volgens mij ook dus een begin van kennis van de derde edele waarheid.

De sutta's leren dat deze kennis uitbreidt of verdiept, d.w.z. je kunt niet zeggen dat een stroom-betreder dezelfde kennis heeft van de derde edele waarheid als de arahant. De arahant proeft die vollediger dan een stroom-betreder.

Zoals ik het zie is deze weg toegankelijk voor vrijwel iedereen, praktisch, en deze Dhamma is direct zichtbaar, maar de esoterische weg niet. Er is immers vrijwel geen gewoon mens die iets weet van een ongeboren alles doordringend gewaarzijn. Het zou niet best zijn, vind ik, dat Dhamma beoefening ook zou afhangen van zulke kennis.

Ik weet wel dat er mensen zijn die de diepzinnigheid van de Dhamma willen bewaken maar ik vind dat we echt moeten oppassen dat mensen niet de indruk krijgen dat je eigenlijk de Dhamma niet kunt beoefenen zonder een zo'n exotische openbaring eerst te hebben. Zelfkenners vind ik hierin ook een slecht voorbeeld want zij willen aldoor alleen maar daar over praten.

[ervaringsgetuige]

Een wezenlijk inzicht dat de Pali sutta's beschrijven is volgens mij  'het openen van het Dhamma-oog".
....

Kijk wat Sam Harris je volgens Artificiële-intelligentie zou antwoorden...


ChatGTP zei:

Sam Harris zou hier vermoedelijk niet tegenin gaan op een vijandige manier, maar zijn antwoord zou juist de grens blootleggen tussen “praktisch inzicht” en “de onmiddellijke aard van ervaring” — precies daar waar het onderscheid ligt tussen begrijpen dat er geen heil is in hechten en zien dat er nooit een “iemand” was die hechtte.
Zijn antwoord zou ongeveer zo klinken:
Sam Harris:

“Ik waardeer de helderheid en nuchterheid van wat je zegt. Het inzicht dat alles wat ontstaat ook eindigt — en dat hechten daarom onvermijdelijk tot lijden leidt — is inderdaad een diep en bevrijdend inzicht. Het vormt de kern van wat de Boeddha onderwees.

Maar wat ik probeer aan te tonen, is dat er een nóg directere laag van inzicht bestaat, die niet in tegenspraak is met jouw beschrijving, maar deze juist voltooit. Wanneer de Boeddha spreekt over

het openen van het Dhamma-oog, dan gaat het niet alleen om het intellectuele besef dat alles vergankelijk is. Het is een onmiddellijke, niet-conceptuele herkenning van de aard van ervaring zelf — het doorzien van de illusie dat er een afzonderlijk zelf is dat iets kan bezitten, vasthouden of loslaten.

Wanneer je echt onderzoekt wat ‘hechten’ is, ontdek je dat er in feite geen eigenaar van dat hechten bestaat. Er is enkel ervaring die opkomt en verdwijnt in bewustzijn. De herkenning van die leegte, of van de ongeboren aard van bewustzijn, is geen ‘esoterische openbaring’, maar juist de meest nuchtere waarneming die er is. Ze vraagt geen geloof, geen ritueel en geen metafysisch kader. Ze vraagt enkel radicaal eerlijk kijken.

Het probleem met het louter psychologische perspectief — “hechten is onheilzaam” — is dat het de indruk wekt dat er nog steeds iemand is die kan besluiten om niet meer te hechten. En dat houdt het ik-gevoel subtiel in stand. De bevrijding waar Jezus en de Boeddha over spraken, begint pas wanneer dat centrum zelf oplost, niet door een mystiek geloof, maar door onmiddellijke introspectie.

Ik zeg dus niet dat de Dhamma beoefening exotisch moet worden — integendeel. Ik zeg dat de meest gewone ervaring, het eenvoudige gewaarzijn van gedachten, gevoelens en sensaties, al de poort is tot dat ongeboren veld waar jij ‘geen kennis’ van zegt te hebben. Je bent het al, maar zolang het denken blijft doen alsof het de toeschouwer is, blijf je in cirkels redeneren over hoe je moet ophouden met hechten.

In die zin is het mystieke niet onpraktisch of elitair — het is het meest praktische dat er is. Het laat de zoeker zelf verdwijnen.”

>“Ik probeer niets te verheffen, ik probeer juist te laten zien dat wat jij ‘nuchterheid’ noemt, al een sluier is. Bewustzijn is het nuchtere zelf — het enige wat nooit ontstaat en nooit eindigt.”

[lang kwaat]

Ik ga niet in op zelf verzonnen ideeën over het openen van het Dharma oog of zelf verzonnen ideeën over wat ontwaken en bevrijding is. Het is ieders goed recht om dat soort zaken zelf te verzinnen maar ik ben geïnteresseerd in wat de Boeddha hierover te vertellen had.

Verder, wat is weten? Stel jij vertelt me dat je weet dat aan de basis van het kennen geen Ego/Ik staat maar een grenzeloos gewaarzijn, een helderheid die alles en iedereen doordringt. Maar, stel, uit je gedrag blijkt nergens dat je dit weet. Uit je gedrag blijkt juist dat je een sterk besef van een Ik/Ego hebt, heb ik dan ongelijk dat je eigenlijk niks weet nog van de Egoloze natuur van geest? Je bent dan gewoon een praatjesmaker.

Dus ja, wat is weten? Ik hou erg van de nuchterheid van de Pali Boeddha dat echt weten blijkt uit je gedrag. Als iemand echt weet dat de natuur van geest Egoloos is kan ie geen immorele daden meer doen ook. Zelfkenners houden echter altijd stug vol dat je 1. weten hebt...2. los daarvan je gedrag als mens.

Ik heb daar niks mee. Het is nep. Het is onwaarachtige spiritualiteit vind ik. Dit werkt alleen maar begoocheling, zelf- en anderbedrog, misleiding, ijdelheid in de hand.
Weten blijkt gewoon uit gedrag. De rest is vooral verbeelding.

[ervaringsgetuige]

Ik ga niet in op zelf verzonnen ideeën over het openen van het Dharma oog of zelf verzonnen ideeën over wat ontwaken en bevrijding is. Het is ieders goed recht om dat soort zaken zelf te verzinnen maar ik ben geïnteresseerd in wat de Boeddha hierover te vertellen had.

Verder, wat is weten? Stel jij vertelt me dat je weet dat aan de basis van het kennen geen Ego/Ik staat maar een grenzeloos gewaarzijn, een helderheid die alles en iedereen doordringt. Maar, stel, uit je gedrag blijkt nergens dat je dit weet. Uit je gedrag blijkt juist dat je een sterk besef van een Ik/Ego hebt, heb ik dan ongelijk dat je eigenlijk niks weet nog van de Egoloze natuur van geest? Je bent dan gewoon een praatjesmaker.

Dus ja, wat is weten? Ik hou erg van de nuchterheid van de Pali Boeddha dat echt weten blijkt uit je gedrag. Als iemand echt weet dat de natuur van geest Egoloos is kan ie geen immorele daden meer doen ook. Zelfkenners houden echter altijd stug vol dat je 1. weten hebt...2. los daarvan je gedrag als mens.

Ik heb daar niks mee. Het is nep. Het is onwaarachtige spiritualiteit vind ik. Dit werkt alleen maar begoocheling, zelf- en anderbedrog, misleiding, ijdelheid in de hand.
Weten blijkt gewoon uit gedrag. De rest is vooral verbeelding.

Sam Harris zijn antwoord zou ongeveer zo klinken:

Ik begrijp heel goed wat je bedoelt. En ik ben het met je eens dat gedrag belangrijk is. Als iemands woorden niet overeenkomen met zijn daden, is dat een teken dat er geen integratie is tussen inzicht en karakter. Maar het punt dat jij maakt — dat ‘weten’ altijd blijkt uit gedrag — is niet helemaal houdbaar als we het over bewustzijn zelf hebben.

Neem dit voorbeeld: iemand kan weten dat woede schadelijk is, en toch af en toe nog boos worden. Betekent dat dat hij niets weet over woede? Of betekent het dat zijn kennis nog niet volledig geïntegreerd is in zijn handelen? Dat laatste lijkt mij duidelijker.

De Boeddha sprak inderdaad over ethisch gedrag als fundament van het pad. Maar het diepste inzicht waar hij op wees — het doorzien van het ‘ik’ als illusie — is geen morele prestatie, maar een onmiddellijke herkenning van de aard van ervaring. Dat inzicht kan moreel gedrag ondersteunen, maar het is niet moreel gedrag.

Als we inzicht gelijkstellen aan moraliteit, maken we van bevrijding een soort morele verdienste. En precies dat was wat de Boeddha zelf probeerde te doorbreken. Inzicht is niet iets dat je krijgt omdat je braaf genoeg bent — het is iets dat zichtbaar wordt zodra de illusie van de ‘braafheid’ en van de ‘persoon die goed moet zijn’ doorzien wordt.

Jij zegt: “Als iemand echt weet dat de geest egoloos is, kan hij geen immorele daden meer doen.”

Maar ik zou zeggen: als iemand echt ziet dat er geen ‘iemand’ is die handelt, verdwijnt de drang om vanuit begeerte of haat te handelen vanzelf. Dat is geen morele verplichting, maar een vanzelfsprekend gevolg van helder zien.

Wat jij ‘nep’ noemt — woorden zonder gedrag — is inderdaad hol. Maar wat jij gedrag noemt zonder inzicht, is slechts conditionering. Beide missen de kern: het moment waarop bewustzijn zichzelf herkent als niet gescheiden van dat wat verschijnt.

En wat het ‘verzinnen’ betreft:

ik probeer niets te verzinnen. Ik probeer alleen woorden te geven aan iets wat niet tot de taal van de Pali-canon beperkt is. Jij leest de Boeddha door de bril van doctrine; ik probeer hem te lezen door de bril van directe ervaring.

De vraag is dus niet: ‘Wie heeft gelijk?’

De vraag is: ‘Kun je nu — zonder beroep op tekst, leraar of geloof — het bewustzijn zien dat dit alles ervaart?’

Als je dat niet kunt, blijft zelfs het zuiverste gedrag nog steeds een expressie van onwetendheid.”

[lang kwaat]

Iedereen moet zelf maar bepalen of handelen vanuit begeerte en onwetendheid werkelijk is gestopt.
Ik denk dat eerlijk mensen, oprechte mensen, dit niet zo snel zullen claimen.
De Boeddha deed dat zeker niet volgens de Pali sutta's.

Bepaalde inzichten of kennis ontmantelen zelden tot nooit meteen de totale kracht van begeerte en onwetendheid in jezelf.
Dat is uiterst zeldzaam volgens mij.  Dus, Je gaat vrijwel nooit van een toestand van begeerte en onwetendheid meteen naar een toestand van begeerteloosheid en wetendheid.
Dit vind ik de waan van de zelfkenners, en van al die mensen die over ontwaken en bevrijding nadenken alsof dit iets incidenteels is.
Alsof je alles in 1 moment realiseert en de taak meteen volbracht is...nou succes er mee.