Ik Reken Mezelf Rijk

[Steve]

De sutta's leren dat ALS de Boeddha een keer hevige pijn heeft hij dat mindful en met helder begrip ver-draagt (SN1.38)
Als iets wordt ver-dragen wordt het dan niet ge-dragen?

Die sutta zegt niet dat pijn ‘gedragen’ wordt, maar dat ze gevoeld wordt zonder treuren, zonder verzet, zonder mentale toe-eigening.

In SN 1.38 staat letterlijk dit onderscheid:
De Tathagata / edele discipel voelt een pijnlijke lichamelijke gewaarwording (dukkhaṃ vedanaṃ vedeti).
Hij treurt niet, weeklaagt niet, raakt niet mentaal van streek (na socati, na kilamati, na paridevati).
Daarom voelt hij één gewaarwording, niet twee (ekaṃ vedanaṃ vedeti).

Kortom: pijn blijft, maar lijden ontstaat niet: dat is juist het einde van dukkha.


Kan het zijn dat je het meer over SN 36 hebt?

In SN 36 wordt gezegd dat pijn sato sampajañña adhivāseti wordt benaderd: opmerkzaam, met helder begrip, zonder weerstand. Dat beschrijft hoe pijn verschijnt en wordt toegelaten zolang er een lichaam functioneert.

Sommige vertalingen omschrijven het misschien als “he bears it”, dus als “ver-dragen”, maar deze manier van vertalen kan inderdaad aanleiding zijn tot misleiding: het lijkt te suggereren dat hij de pijn als “last” draagt. Maar dat staat er zo niet.

Het Pali woord voor dukkha komt er allesinds niet in voor; de sutta benadrukt juist observatie met inzicht, niet het toevoegen van lijden door identificatie.

[Steve]

Ik denk dat we langs elkaar blijven praten doordat het woord dukkha blijkbaar verschillende betekenissen krijgt in de sutta’s.

Vandaar dat ik even te rade ben gegaan bij een artikel die dit goed uitlegt:

https://www.buddhistinquiry.org/article/craving-and-dukkha/?utm_source=chatgpt.com
Vertaald door chatgpt, dus als dit niet correct lijkt, kan je altijd even zelf het artikel in het Engels nalezen.

Dukkha
De term dukkha wordt vaak vertaald als “lijden.” Deze vertaling doet echter geen recht aan de verschillende dimensies van deze Pali-term (of het Sanskriet-equivalent duḥkha) in het vroegboeddhistische gebruik.
Een van deze dimensies is de ervaring van pijn, waarbij dukkha een van de drie gevoelstinten (vedanā) aanduidt. Het ervaren van pijn leidt echter niet noodzakelijk tot lijden. Het beroemde beeld van de twee pijlen illustreert dit duidelijk. Volgens de Salla-sutta (Discourse on the Dart, SN 36.6) hoeft de eerste pijl van lichamelijke pijn niet gevolgd te worden door de tweede pijl van mentaal lijden. Door training in mindfulness wordt het mogelijk de uitdaging van pijn te confronteren met een evenwichtige geest. Zo leert men te voorkomen dat men reageert met verlangen dat de pijn verdwijnt, en vervolgens met lijden wanneer dit niet gebeurt zoals men wenst. Dukkha, als een van de drie gevoelstinten, verwijst dus naar “pijn” of iets “onaangenaams,” maar dit leidt niet per se tot “lijden.”
Een andere dimensie van dezelfde Pali-term betreft alle geconditioneerde verschijnselen. Dergelijke geconditioneerde verschijnselen kunnen zonder uitzondering als dukkha worden gekwalificeerd. Deze toepassing omvat dus alle drie de gevoelstinten, aangezien geconditioneerde verschijnselen als aangenaam, pijnlijk of noch het een noch het ander kunnen worden ervaren.
Aangename ervaringen kunnen moeilijk als “lijden” worden beschouwd. Uiteraard veranderen aangename ervaringen uiteindelijk, maar hetzelfde geldt voor pijnlijke ervaringen, en in dat geval kan verandering juist positief worden ervaren. Het feit van verandering kan dus niet eenduidig als lijden worden gezien.
Aangename ervaringen zijn aangenaam, maar geven geen blijvende voldoening. Daarom zou dukkha, wanneer het wordt toegepast op alle geconditioneerde verschijnselen en dus op elke gevoelstint, beter vertaald kunnen worden als “ontevredenmakend” of “niet bevredigend.” Welke gevoelstint we ook ervaren, zij kan geen blijvende voldoening bieden, simpelweg door haar veranderlijke aard. Om deze reden is alles wat geconditioneerd (en dus veranderlijk) is inderdaad onbevredigend.
Daarentegen is “lijden” geen eigenschap die alle geconditioneerde verschijnselen delen. Het is eerder een REACTIE VAN EEN ONGETRAINDE GEEST. Daarom is het niet logisch de term “lijden” als kwalificatie op alle geconditioneerde verschijnselen toe te passen.
Ons vermogen om vroegboeddhistische denkbeelden te begrijpen, wordt beperkt door de ontoereikende vertaling van dukkha als “lijden.” Hoewel het in het algemeen wenselijk is boeddhistische doctrinaire termen te vertalen, kan het in dit geval beter zijn de Pali-term gewoon te gebruiken. Wanneer vertaling toch nodig lijkt, kan “pijnlijk” of “onaangenaam” worden gebruikt indien de context een van de drie gevoelstinten betreft; “ontevredenmakend” is de juiste keuze wanneer dukkha betrekking heeft op alle geconditioneerde verschijnselen. Op deze manier kan de betekenis van de vroege leer beter worden overgebracht en misverstanden worden vermeden.

[lang kwaat]

Ik vind dit best wel complex. Je hebt denk ik een soort toe-eigening maar ook afstoting in het moment. De geest wil of iets beetpakken en er in opgaan of wil er van weg. Wil het juist niet toe-eigenen. Wil dissociëren van wat gevoeld of beleefd wordt. Voorkeur en afkeer, verwelkoming en afstoting. Vrede hebben met wat je ervaart en onvrede. Licht en duister.
Jouw nadruk ligt hier erg op. Op het moment. Op wat je reactiviteit kunt noemen.

Ik zie zelf de oorzaak van lijden als iets wat fundamenteler is, minder instinctief. De tweede edele waarheid beschrijft voor mij juist de begeerte die altijd gepaard gaat met plezier, genoegen, verheugenis. Je ziet er naar uit omdat je het bewust als iets moois ziet, een oplossing voor je lijden. Een uitweg uit het lijden. Je lijdt en ziet uit naar een moment van zintuiglijk genot.
Of je lijdt in dit leven en ziet de dood als verlossing uit het lijden. Of je lijdt en ziet je voorbestaan in een hemel als de uitweg. In alle gevallen kijk je er naar uit. En het is die verheugenis wat het vastklampen is. Want je klampt je vast aan die toekomst die er nog niet is. Je klampt je er aan vast dat het echt een uitweg is uit je lijden. Zintuiglijke genot, de dood, voortbestaan in een hemel als je verlossing uit het lijden. Dat is wat mij betreft wat de Boeddha onderwijst als de tweede edele waarheid over de herkomst of oorsprong van lijden. Verkeerde visie. Een oplossing zien voor je lijden waar die niet is. Want die gerichtheid op genot, op voortbestaan in een hemel en op de dood, is juist de oorzaak dat aan lijden geen einde komt. Het wordt de oorzaak van weer een nieuwe geboorte.

De tweede edele waarheid is duidelijk gebaseerd op een visie over het einde van lijden en is ook heel duidelijk een levensbeschouwelijke zaak. Het hechten ligt bij de verheugenis die je er in hebt.
Je hoop is als het ware gevestigd op ...zintuiglijk geluk, een hemel, de dood. Dat is eigenlijk het hechten. Ik vind zelf reactiviteit wat anders.
Ik denk ook dat iemand die erg gelovig is best wel zonder reactiviteit ziekte en dood tegemoet kan treden. Vrede kan hebben er mee. Maar is dit echt een einde van lijden zoals de Boeddha dat onderwees? Of doet een gelovig persoon precies wat de Boeddha beschrijft als oorzaak van verder lijden, namelijk diens hoop vestigen op een voortbestaan in een hemel en dat zien als het einde van lijden?

Het wel of niet dragen dat vind ik best ingewikkeld. Jij bekijkt toe-eigening als iets wat in het moment plaatsvindt. Maar je kunt ook er anders naar kijken, namelijk, bij de geboorte heb je jezelf weer een lichaam toe-geeigend. Dit bestaan als mens. Dit is wat hier wordt beschreven denk ik:

SN22.22 (1) The Burden

"Bhikkhus, I will teach you the burden, the carrier of the burden, the taking up of the burden, and the laying down of the burden. Listen to that ....
"And what, bhikkhus, is the burden? It should be said: the five aggregates subject to clinging. What five? The form aggregate subject to clinging, the feeling aggregate subject to clinging, the perception aggregate subject to clinging, the volitional formations aggregate subject to clinging, the consciousness aggregate subject to clinging. This is called the burden.
"And what, bhikkhus, is the carrier of the burden? It should be said: the person, this venerable one of such a name and clan. This is called the carrier of the burden.
"And what, bhikkhus, is the taking up of the burden? It is this craving that leads to renewed existence, accompanied by delight and lust, seeking delight here and there; that is, craving for sensual
pleasures, craving for existence, craving for extermination. This is called the taking up of the burden. "And what, bhikkhus, is the laying down of the burden? It is the remainderless fading away and cessation of that same craving, the giving up and relinquishing of it, freedom from it, nonreliance on it. This is called the laying down of the burden."

De drie soorten begeerten die tot verder bestaan leiden is het oppakken van de last. De drager van de last is de persoon die weer geboren wordt, dus het psychofysieke systeem van lichaam en geest. Daarmee is er ook meteen weer dukkha.

Ik vind het zelf wel een aardig idee (het schoot me te binnen) dat de khandha's als kledingstukken zijn. Het kan lekker zitten, het kan niet lekker zitten.
Je kunt het soms heel duidelijk voelen (plezierig en pijnlijk gevoel) en soms niet  (neutrale gevoelens).
Maar de kleding vertegenwoordigt altijd een soort contact en met contact als voorwaarde ook een soort last, iets wat je aankleeft.

Het lichaamsgevoel wat wij normaal hebben is ook als een soort kledingstuk.
Het valt weg in de arupa jhana's. En dat wordt beleeft als een hoger geluk en ontspanning, ontlasting dan als je de vrij grove kleding van het lichaam nog draagt.
Net zo, als er gedachten zijn en gericht denken dan is dat een soort kleding die minder lekker zit dan wanneer dit weg is.

Jouw idee lijkt dat als je maar niet het lichaamsbesef toe-eigent, of de gevoelens, of de gedachten of de haat of de agressie etc. dan is er ook niks belastend, niks dukkha aan.
Ik heb toch het gevoel dat de sutta's niet leren dat je echt naar een situatie toegaat van het niet dragen van de khandha's.
Net zoals kleding, je draagt het toch, ook al zit het niet lekker of lekker of neutraal.
Je kunt het toch niet scheiden van de geest?

Verder zijn de sutta's ook wel consequent wat de kennis van bevrijding echt is, of de finale of uiteindelijk kennis die in de bevrijde geest opkomt (añña), namelijk:""Birth is destroyed, the
holy life has been lived, what had to be done has been done, there is no more coming to any state of being."
De sutta's leren steeds weer dat dit de soort kennis is die opkomt in de bevrijde geest.
Het is niet logisch, vind ik, dat het zo ver moet komen dat geboorte wordt vernietigd... als geboren worden en bestaan best vrij kan zijn van lijden.

Ik wil er bij zeggen dat het mij totaal niet gaat om te beweren dat boeddhisme een soort levensvijandige religie is. Ik geloof dat niet. Ik denk alleen dat een Boeddha het einde van de khandha's, van de elementen, van alle belevingen, van alle zintuiglijke vermogens hier en nu al heeft gesmaakt als het einde van lijden. De teksten leren namelijk ook steeds dat de Boeddha niet alleen het ontstaan van de khandha's kent maar ook hun beeindiging en de weg naar hun beeindiging. Ik vat dit op dat een Boeddha hier en nu bijvoorbeeld de beeindiging kent van sanna en vedana, dus ook van rupa, sankhara en vinnana. In MN31 wordt de beeidiging van sanna en vedana besproken als het hoogste comfortabele verwijlen hier en nu. MN59 leert ook dat de beeindiging van sanna en vedana een hogere vorm van plezier is dan jhana's. Er is geen lijden. MN77 leert dat de progressie in verstilling en het bereiken van de beeindiging van sanna en vedana de perfectionering is van directe kennis. Er is een ontsnapping voorbij alle jhana's maar niet voorbij beeindiging van sanna en vedana (MN111)

Wij, of tenminste vrijwel niemand hebben beeindiging van sanna en vedana als een soort referentie van een ultiem welzijn in het moment en ultiem soort geluk waar je niet aan voorbij kunt gaan.
Wij zijn allang blij als we aangename gevoelens hebben, lichamelijk en mentaal. Maar dat is eigenlijk heel wat anders dan geen gevoelens hebben. Er zijn teksten die duidelijk maken dat geen gevoelens hebben een hogere vorm van geluk is dan gevoelens hebben.

Daarom gaat het volgens mij ook niet alleen om toe-eigening. Het lijkt er toch op, vind ik, dat de sutta's leren dat het ontstaan, bestaan en verdwijnen van gevoelens op zichzelf toch een soort last is. Maar dat kan volgens mij alleen begrepen worden vanuit het perspectief dat de beeindiging van gevoelen een ultiem soort comfortabel verwijlen is en soort 'vreugde'.

Je kunt het misschien ook zo zien: wezens in de kama loka zijn het meest belast, die in de rupa loka al minder, en in de arupa loka nog minder. Dat heeft ook te maken met de grofheid va bestaan. Bij die belasting speelt het soort lichaam volgens mij een grote rol. Een grofstoffelijke lichaam als het onze komt ook met grove gevoelens. Een fijnstoffelijke met fijnere en een onstoffelijke bestaan kent volgens mij alleen de geest-geboren gevoelens, dus niet op het lichaam gebaseerd.

Voor mezelf heb ik ervaren dat je je ontlast kan voelen terwijl er gewoon gevoelens zijn, lichaamsbesef, Ik besef, maar ik denk dat dit alles heel betrekkelijk is. Vooral wat je als last en ontlasting, geluk en ongeluk ervaart. Ik ben er wel van overtuigd dat dit helemaal niet vastligt en iets heel persoonlijks is. De teksten zeggen ook dat een edele eigenlijk een heel ander besef heeft van geluk dan gewone niet geinstrueerde mensen. Dat geloof ik wel.

Neem ook jhana. Tijdens jhana merk je hoe ontlast je mentaal kan zijn, en dat biedt ook weer uitzicht op hoe belast de geest eigenlijk normaal gesproken is. Dus alles is zo afhankelijk van referentie. Iemand als Sariputta die naar wens de beeindiging van sanna en gevoel kan binnengaan, voor zo'n persoon zal de aanwezigheid van gevoelens, zelfs aangename, waarschijnlijk gewoon als een element van dukkha worden ervaren.

Daarom neig ik het niet zo te zien dat het verklaren van de khandha's als lijden of dukkha, een soort levensvijandigheid is, een afkeer van het bestaan, een nihilsme, een negatief oordeel over bestaan. Ik denk eerder dat voor iemand die weet en ziet dit gewoon een soort feit is geworden, net zoals voor iemand die jhana kent ook de belasting van de gewone geest door hindernissen een feit is geworden. Maar iemand die elke dag middenin die last zit die ervaart die last niet. Wat dat betreft ligt volgens mij de kennis van dukkha ook niet vast. Ook dat ontwikkelt zich.

[Buddha Amitabha]

Dukkha staat centraal in de Vier Edele Waarheden van Gautama de Boeddha. Zijn hele leer draait hierom. Hij wijst vooral op de ervaring dat niets helemaal vast, blijvend of volledig bevredigend is. In de Pali-canon beschrijft de Boeddha dukkha als een fundamenteel kenmerk van het bestaan. Alles verandert. Wat prettig is, houdt niet vanzelf stand. Wat we niet willen, dient zich soms aan. Dukkha gaat dus niet alleen over pijn of verdriet, maar ook over de subtiele frictie die ontstaat wanneer we proberen vast te houden aan iets dat per definitie beweegt. Eigenlijk is dukkha het gevolg van onrealistisch verlangen. Gautama de Boeddha betoogt dat de mens leeft in onwetendheid, en de kenmerken van het bestaan niet op een juiste manier onderkent.

Dukkha-dukkha: dit betreft het directe en tastbare lijden. Denk aan pijn, verdriet, ziekte, honger, fysieke en mentale pijn.

Viparinama-dukkha: lijden door verandering. Prettige ervaringen zijn niet blijvend; wanneer iets fijns eindigt, ontstaat teleurstelling of verlies.

Sankhara-dukkha: de subtiele onbevredigdheid die besloten ligt in het hele bestaan, omdat alle verschijnselen geconditioneerd en vergankelijk zijn. Zelfs zonder pijn of verlies is er een ondertoon van instabiliteit.

Oorzaken van dukkha
De Boeddha wijst vooral naar verlangen, in de zin van gehechtheid en hunkering, als directe oorzaken. Er worden drie typen verlangen onderscheiden:

Kama-tanha: dorst naar zintuiglijk genot en prettige ervaringen.

Bhava-tanha: dorst naar worden, naar identiteit en status.

Vibhava-tanha: dorst naar niet-zijn, het weg willen van wat we lastig vinden.

Verlangen is natuurlijk menselijk. Ze worden echter problematisch wanneer we ze blind volgen en er onze vrijheid aan verliezen. Het boeddhistische pad is gericht op het loslaten en ons bevrijden van deze verlangens.

De 8 vormen van dukkha

Traditioneel worden acht vormen onderscheiden. Ze maken zichtbaar hoe dukkha zich in het leven uitdrukt.

1. Geboorte

Geboorte gaat gepaard met ongemak en vormt het begin van een bestaan waarin dukkha onvermijdelijk een rol speelt.

2. Ouderdom

Verouderen betekent verlies aan vitaliteit en wendbaarheid. We worden met grenzen en afhankelijkheid geconfronteerd.

3. Ziekte

Lichamelijke en psychische aandoeningen brengen pijn, zorgen en onzekerheid mee. Niemand ontkomt hier volledig aan.

4. Sterven

De dood is een zeker feit. Het naderen ervan kan angst oproepen. Het stervensproces zelf kan pijnlijk zijn.

5. Samenzijn met wat onprettig is

Situaties of mensen die we liever vermijden, horen soms toch bij ons leven. Dat geeft wrijving en stress.

6. Gescheiden zijn van wat we liefhebben

Verlies van mensen, omstandigheden of bezittingen die dierbaar zijn. Rouw en gemis zijn duidelijke vormen van dukkha.

7. Niet krijgen wat we wensen

Ambities en verlangens worden niet altijd vervuld. Teleurstelling en frustratie zijn het gevolg.

8. De vijf khandha’s zelf zijn dukkha

De ervaring van lichaam en geest is veranderlijk. De vijf khandha’s waarop we ons bestaan projecteren zijn: materiële vorm (rupa), gevoelstonen (vedana), herkenning (sanna), wilsuitingen (sankhara), en bewustzijn (vinnana). Doordat ze instabiel zijn, dragen ze een kiem van onbevredigdheid in zich.

Bron: meditatieinstituut.nl

Overwegingen
De Boeddha wijst er mijns inziens dus op, hoe dukkha werkt, dit betekent volgens mij niet, dat dit ontaardt in allerlei excessen, zoals boeddhisten die niet van hun eten willen genieten. Ze prakken alle smaken door elkaar, zodat het nergens meer naar smaakt, of zelfs walgelijk is. Dan eten ze het op. Ook seks zit steevast in de ban, terwijl seks geen enkel probleem is, zolang je maar beseft dat het een tijdelijk genot betreft. Verder streven ze ernaar, om niet meer geboren te worden, alsof dat de kern zou zijn van Boeddha's leer. Terwijl dat onjuist is. Het gaat om het besef dat alles verandert en alles onderling afhankelijk is. Niets staat op zichzelf. Ik zie teveel boeddhisten die van de leringen van de Boeddha een ware kwelling maken. Het gaat om inzicht, niet over kadaverdiscipline. Want dan maak je van wat Gautama de Boeddha onderwees zelf: dukkha.

[lang kwaat]

Ik denk dat we langs elkaar blijven praten doordat het woord dukkha blijkbaar verschillende betekenissen krijgt in de sutta’s.

Vandaar dat ik even te rade ben gegaan bij een artikel die dit goed uitlegt:

https://www.buddhistinquiry.org/article/craving-and-dukkha/?utm_source=chatgpt.com
Vertaald door chatgpt, dus als dit niet correct lijkt, kan je altijd even zelf het artikel in het Engels nalezen.

Dukkha
De term dukkha wordt vaak vertaald als “lijden.” Deze vertaling doet echter geen recht aan de verschillende dimensies van deze Pali-term (of het Sanskriet-equivalent duḥkha) in het vroegboeddhistische gebruik.
Een van deze dimensies is de ervaring van pijn, waarbij dukkha een van de drie gevoelstinten (vedanā) aanduidt. Het ervaren van pijn leidt echter niet noodzakelijk tot lijden. Het beroemde beeld van de twee pijlen illustreert dit duidelijk. Volgens de Salla-sutta (Discourse on the Dart, SN 36.6) hoeft de eerste pijl van lichamelijke pijn niet gevolgd te worden door de tweede pijl van mentaal lijden. Door training in mindfulness wordt het mogelijk de uitdaging van pijn te confronteren met een evenwichtige geest. Zo leert men te voorkomen dat men reageert met verlangen dat de pijn verdwijnt, en vervolgens met lijden wanneer dit niet gebeurt zoals men wenst. Dukkha, als een van de drie gevoelstinten, verwijst dus naar “pijn” of iets “onaangenaams,” maar dit leidt niet per se tot “lijden.”
Een andere dimensie van dezelfde Pali-term betreft alle geconditioneerde verschijnselen. Dergelijke geconditioneerde verschijnselen kunnen zonder uitzondering als dukkha worden gekwalificeerd. Deze toepassing omvat dus alle drie de gevoelstinten, aangezien geconditioneerde verschijnselen als aangenaam, pijnlijk of noch het een noch het ander kunnen worden ervaren.
Aangename ervaringen kunnen moeilijk als “lijden” worden beschouwd. Uiteraard veranderen aangename ervaringen uiteindelijk, maar hetzelfde geldt voor pijnlijke ervaringen, en in dat geval kan verandering juist positief worden ervaren. Het feit van verandering kan dus niet eenduidig als lijden worden gezien.
Aangename ervaringen zijn aangenaam, maar geven geen blijvende voldoening. Daarom zou dukkha, wanneer het wordt toegepast op alle geconditioneerde verschijnselen en dus op elke gevoelstint, beter vertaald kunnen worden als “ontevredenmakend” of “niet bevredigend.” Welke gevoelstint we ook ervaren, zij kan geen blijvende voldoening bieden, simpelweg door haar veranderlijke aard. Om deze reden is alles wat geconditioneerd (en dus veranderlijk) is inderdaad onbevredigend.
Daarentegen is “lijden” geen eigenschap die alle geconditioneerde verschijnselen delen. Het is eerder een REACTIE VAN EEN ONGETRAINDE GEEST. Daarom is het niet logisch de term “lijden” als kwalificatie op alle geconditioneerde verschijnselen toe te passen.
Ons vermogen om vroegboeddhistische denkbeelden te begrijpen, wordt beperkt door de ontoereikende vertaling van dukkha als “lijden.” Hoewel het in het algemeen wenselijk is boeddhistische doctrinaire termen te vertalen, kan het in dit geval beter zijn de Pali-term gewoon te gebruiken. Wanneer vertaling toch nodig lijkt, kan “pijnlijk” of “onaangenaam” worden gebruikt indien de context een van de drie gevoelstinten betreft; “ontevredenmakend” is de juiste keuze wanneer dukkha betrekking heeft op alle geconditioneerde verschijnselen. Op deze manier kan de betekenis van de vroege leer beter worden overgebracht en misverstanden worden vermeden.

Ik snap dit wel maar ik geloof dat het allerbelangrijkste is dat wat je ervaart als last en dukkha niet vastligt maar zich al gaandeweg ontwikkelt.
Dat aangename gevoelens niet lijden zijn lijkt logisch maar is dat allerminst.
Veel mensen vinden bijvoorbeeld de opgewondenheid, being excited, om iets te gaan doen een aangenaam gevoel.
Ik durf wel aan...een edele niet. Die kent dit als een last.

Neem ook seksuele gevoelens. Vrijwel alle mensen vinden dit aangenaam en geen lijden.
Maar als je bijvoorbeeld echt alleen voelt, echt voelt, dan is een orgasme intens lijden, pijnlijk. Een enorme belasting en aanslag.
Het is de begeerte, de lust die je verblindt voor dit feit. Begeerte maakt je eigenlijk blind voor wat lijden is en niet.

Je kunt je ook voorstellen dat voor strijdmakkers in oorlog de kameraadschap een enorm geluk is.
Dat zeggen soldaten ook vaak. Het kan zelfs voorkomen dat mensen weer verlangen naar oorlog omdat ze toen die kameraadschap ervoeren.
Maar zou een edele het zo ervaren?

Het is volgens mij ook heel goed mogelijk dat iemand die echt de beeindiging van gevoel kent, de aanwezigheid van aangename gevoelens als last ervaart.

Ik blijf er bij, ook kennis van wat je als last, als schuren, als belasting ervaart is betrekkelijk en voorwaardelijk.
Iemand die van nature al een hoge mate van spanning kent, die voelt dat ook niet als last.
De kennis die een Boeddha heeft over last, over schuren, belasting is volgen mij heel subtiel, diep, en hebben wij niet.

Ik denk ook dat het niet mentaal aangedaan raken best gebaseerd  kan zijn op hele verschillende gronden. Iemand met krachtig geloof in God kan dit best realiseren denk ik. Maar is die basis van niet mentale aangedaanheid dan hetzelfde als de Boeddha onderwijst? Of maakt dat niet uit?

Dat je niet hoeft te lijden onder pijn vind ik een semantische kwestie. Pijn kennen we als een onaangenaam gevoel. Dat je er niet mentaal aangedaan van raakt tovert de onaangenaamheid van het gevoel niet weg. Het is en blijft niet comfortabel pijn te voelen. Als je ogen slecht worden, je oren, je botten, je mentale capaciteiten, dan zal geen mens dat volgens mij niet ervaren als discomfort, onaangenaam, gedoe, moeilijkheden, schuren, last.  Het leven wordt er niet makkelijker op als je oud wordt en te maken krijgt met fysieke en mentale gebreken.

Ik vind ook dat mensen in een ontkenning van last en lijden kunnen schieten. Misschien omdat ze zich te trots voelen om toe te geven dat het leven niet bepaald makkelijk is.
En een mens houdt graag een soort optimisme en hoop levend om maar niet in depressie weg te zinken. Dat kan ook maken dat mensen niks willen weten hoe moeilijk en zwaar het leven is.

Dat geconditioneerde verschijnselen lijden zijn komt denk ik voort vanuit de referentie dat het ongeconditioneerde het einde van lijden is. Alles is betrekkelijkheid. De referentie die mensen hebben verschilt. Boeddha heeft een totaal andere referentie voor lijden, last, schuren, dan wij hebben. Hoe kun je de uitspraak van Sariputta begrijpen dat wanneer niks gevoeld wordt dat geluk is, Als je deze staat niet kent? Alles draait om referentie, volgens mij.

Het is moeilijk tot elkaar te komen als mensen bijvoorbeeld eigenlijk niks willen weten van hoe moeilijk het bestaan is, hoe zwaar, hoe moeizaam het vaak gaat, wat een gedoe het vaak is. Eindeloos veel mensen zien dit als een negatief oordeel. Zij willen niks weten van dit soort dingen. Ze duiken er voor weg. In die zin zit er ook een soort verzet tegen het erkennen van lijden, van last, van ongemak, moeilijkheden, schurend bestaan.

[ervaringsgetuige]

Het ego verzint een probleem („ik heb honger, het leven is teleurstellend“) en dan een oplossing (inzicht, begrip, herkenning door een ander). Maar zodra de illusie van dat 'ik' dat honger heeft doorzien wordt – niet begrepen, niet geaccepteerd, niet getransformeerd, maar gewoon gezien als nooit echt bestaand – valt de honger weg. Niet omdat hij vervuld wordt, maar omdat er nooit een 'hongerige' was. Er is alleen dit: wat er is, precies zoals het is, zonder vergelijking, zonder verhaal.

Ga jij nou eerst maar eens een 4 maanden in totaal isolement leven, zonder luxe, zonder je AI, smartphone, boeken, computer, seksboekjes, video en tv, zonder mensen om je heen, zonder mij, zonder Steve, zonder fora, zonder discussie ruimte, zonder iets te schrijven...dan praten we dan nog wel eens over jou gebrek aan honger, oke.
Niet huilie huilie doen he? (Nee, je krijgt geen seksboekjes).

Ik leef al zo'n 35 jaar als een halve monnik en heb de voorbije tien jaar geen seks met een vrouw meer gehad.

Vrede en Harmonie in Het Dagelijks Leven is mij toegevallen sinds eind 2019.

Wat wil je nog meer? 

[lang kwaat]

Ik ontkom niet aan mijn eigen referentie dat voor mij lijden toch vooral het gevoelsarme is, het zielloze, het liefdeloze bestaan. Ook al is misschien het gevoelige, het bezielde ook wel belastend, ik geloof dat ik dat toch niet zo erg vindt. Ik loop hier wel tegenaan. Maar voor mijn gevoel is er een soort dimensie van gevoeligheid waar ik wel genoeg aan heb. En het is soms alsof je dat contact kwijt bent. Dan ben je uit genade gevallen. En dat is lijden, vind ik. Het bestaan kan gewoon te hard worden, te ambitieus, obsessief, fanatiek, koud, te onbezield, te grof, te liefdeloos, te gewoontevol. Alsof het hart niet mee doet of hoe en wat dan ook. Ongenade. Al heb je alle rijkdom van de wereld, alle kennis, volgens mij kun je je dan alsnog niet goed voelen.

Wat ik van wijsheid moet denken weet ik niet. Ik laat het maar open. Ere wie ere toekomt, denk ik nu vaak. Maar ik maak geen keuze hierin. Ik loop wel warm voor spontane daden van goedheid. Dat vind ik toch wel een groot geluk. Maar wat precies wijsheid is weet ik niet. Is wijsheid dat wat leidt tot afkoeling? Misschien? Maar misschien moet de ene mens juist wel wat meer peper in de kont hebben? Wat vuur om eens uit zijn schulp te kruipen.

Ik betwijfel dat er een soort medicijn is dat voor iedereen werkt. Ik geloof zelfs dat het heel goed mogelijk is dat dingen averechts uitpakken omdat men een medicijn neemt dat niet geschikt is.

Het is bijvoorbeeld heel goed mogelijk, lijkt me, dat voor iemand het besef van tijdelijkheid, vergankelijkheid, instabiliteit (anicca) verbonden is met een ondertoon van zinloos bestaan. En als zo iemand op die tijdelijkheid en vergankelijkheid gaat mediteren is de kans best aanwezigheid dat ie in een zo indringend gevoel van zinloos belandt, dat ie zelfmoord pleegt.
De sutta's doen verslag hoe veel monniken zelfmoord pleegden door hun meditatie op de afzichtelijkheid van het lichaam. Dat werd zo letterlijk gevoeld dat men zelfmoord pleegde.

Hetzelfde met 'dit ben ik niet, dit is niet van mij, dit is niet mijn zelf.' Zoiets kan volgens mij ook best verkeerd uitpakken. Bijvoorbeeld bij iemand die van nature erg geremd is en erg oordeelt over wat ie aan emoties, gevoelens etc. heeft. Het mag er niet zijn. Zo iemand deelt nooit wat. Door op anatta te mediteren kan zo iemand nog wel meer in de knoop raken met zichzelf en zich nog meer in zichzelf opsluiten. Alsof ie eindelijk een wijsgerige redene heeft dat al die geremdheid ergens goed voor is.
Terwijl zo iemand waarschijnlijk  meer gebaat is bij expressie/delen van diens gevoelens, emoties, behoeften.

Waarom doen we wat we doen?

Ik heb ook het idee dat wat je als lijden ervaart en beeindiging van lijden,  niet los kan worden gezien van iemands karakter.

[Gouden middenweg & de wilde natuur]

Het ego verzint een probleem („ik heb honger, het leven is teleurstellend“) en dan een oplossing (inzicht, begrip, herkenning door een ander). Maar zodra de illusie van dat 'ik' dat honger heeft doorzien wordt – niet begrepen, niet geaccepteerd, niet getransformeerd, maar gewoon gezien als nooit echt bestaand – valt de honger weg. Niet omdat hij vervuld wordt, maar omdat er nooit een 'hongerige' was. Er is alleen dit: wat er is, precies zoals het is, zonder vergelijking, zonder verhaal.

Ga jij nou eerst maar eens een 4 maanden in totaal isolement leven, zonder luxe, zonder je AI, smartphone, boeken, computer, seksboekjes, video en tv, zonder mensen om je heen, zonder mij, zonder Steve, zonder fora, zonder discussie ruimte, zonder iets te schrijven...dan praten we dan nog wel eens over jou gebrek aan honger, oke.
Niet huilie huilie doen he? (Nee, je krijgt geen seksboekjes).

Ik leef al zo'n 35 jaar als een halve monnik en heb de voorbije tien jaar geen seks met een vrouw meer gehad.

Vrede en Harmonie in Het Dagelijks Leven is mij toegevallen sinds eind 2019.

Wat wil je nog meer? 

Maar je hebt wel nog altijd een voortdurende nood aan het gebruiken van jou drugs.
Want de ervaring was toch zo geweldig dat je er niet genoeg van krijgt om het aan iedereen aan te prijzen en opnieuw de ervaring wil beleven.


Je probeert jezelf voor te stellen als een halve monnik.
Terwijl je gewoonweg een volledige drugverslaafde bent.
Je mag nog duizend maal posten dat een verslaving niet mogelijk is, dat je professoren hebt die bij hoog en laag beweren dat verslaving niet mogelijk is.
En toch heb jij de nood om het terug te gebruiken, en blijf je gebruiken, en daarenboven probeer je anderen aan te zetten tot gebruik.

De drang is te groot, en jij spreekt over de honger die wegvalt.
Neen, dus.

[Steve]

Het is moeilijk tot elkaar te komen als mensen bijvoorbeeld eigenlijk niks willen weten van hoe moeilijk het bestaan is, hoe zwaar, hoe moeizaam het vaak gaat, wat een gedoe het vaak is. Eindeloos veel mensen zien dit als een negatief oordeel. Zij willen niks weten van dit soort dingen. Ze duiken er voor weg. In die zin zit er ook een soort verzet tegen het erkennen van lijden, van last, van ongemak, moeilijkheden, schurend bestaan.

Het lijkt me inderdaad vaak moeilijk om elkaar te vinden, niet zozeer omdat iemand het bestaan “te zwaar” of “te negatief” zou zien, maar omdat we soms verschillend georiënteerd zijn binnen hetzelfde geheel van de leer.

Sommigen staan vooral met hun aandacht bij de eerste en tweede edele waarheid: het herkennen van last, ongemak en de dynamiek van hechten. Anderen richten zich sterker op de derde edele waarheid: het perspectief van bevrijding. Dat hoeft geen tegenstelling te zijn. Integendeel: de derde edele waarheid is gebouwd op de eerste twee, maar blijft daar niet in steken. Ze geeft richting, ruimte en moed.

Bevrijding vraagt dan ook geen ontkenning van samsara — geen wegkijken van pijn, moeite of vermoeidheid — maar evenmin een blijven ronddraaien in analyse of zwaarte. De eerste en tweede edele waarheid krijgen hun volle betekenis pas wanneer ze gedragen worden door de derde: niet als een abstract ideaal voor later, maar als een levende, bemoedigende mogelijkheid in het hier en nu.

In die zin is het zien van lijden geen negatief oordeel over het bestaan, maar juist een noodzakelijke helderheid die de deur opent naar bevrijding.

Dat deze bevrijding hier en nu realiseerbaar is, wordt ook expliciet verwoord in de sutta’s, misschien wel het meest direct in Udāna 1.10, waar de Boeddha Bāhiya één kerninstructie geeft:

In het zien, slechts het zien.
In het horen, slechts het horen.
In het voelen, slechts het voelen.
In het kennen, slechts het kennen.
Wanneer dit zo is, is er geen ‘jij’ daarin.
Wanneer er geen ‘jij’ daarin is, is er geen hier of daar.
Dat is het einde van dukkha.

Het einde van dukkha is dus mogelijk, maar het komt niet vanzelf aanwaaien. Het vraagt geen verstrikking in de eerste en tweede edele waarheid, maar ook geen ontsnapping eraan. Het vraagt het doorzien ervan, zodat de derde edele waarheid zich kan tonen.

Niet het bestaan zien als zwaar, noch als licht, maar eenvoudigweg zien.
Niet als samsara of als nirvana, maar: in het zien slechts het zien,
in het ervaren slechts het ervaren.

Een aanloop hiertoe voor mij is het leren herkennen waar ervaring wordt toe-eigenend, en waar ze kan worden gelaten zoals ze is — helder, nabij en zonder drager. Slechts het ervaren zelf, zonder toevoeging. En ontdekken dat dit niet leidt tot koude onverschilligheid, maar juist tot bevrijd (liefdevol) handelen.

Dat het voor jou en anderen anders is, daar heb ik alle begrip voor, maar dan hoop ik wel dat er ook verder gereikt kan worden dan het zien van samsara en het weg projecteren van de mogelijkheid tot bevrijding naar een abstracte toekomst.

[lang kwaat]

Ik blijf er bij; mentale onaangedaan kan verschillende gronden hebben. Hierdoor kun je ook niet zeggen dat mentale onaangedaan en bevrijding hetzelfde is.
Er zijn mensen die zijn zo lauw dat ze nooit echt aangedaan raken. Of onverschillig. Diep gelovig. Een aangeleerde houding. Of hun onaangedaanheid is een gevolg van een staat van constante contemplatie op leegte of de wijsheid van anicca, dukkha en anatta.

Je moet ook kijken, vind ik, waarop die onaangedaanheid steunt.
Ik zie de mentale onaangedaanheid van de Boeddha niet als een lauwheid, onverschilligheid of diep geloof of aangeleerde houding of dankzij een staat van constante contemplatie.
Stel dat een diep gelovig iemand mentaal onaangedaanheid is, vind jij dan dat zo iemand ook bevrijd is?


Wat jij noemt, niet lijden onder bijvoorbeeld hevige pijn, is ook iets uiterst zeldzaam. Vrijwel niemand realiseert zoiets. Moeten we ook helder zien vind ik.
Zelfs ver gevorderde leerlingen lijden vaak nog wel onder pijn.
Daarmee zeg ik niet dat het onmogelijk is om niet wanhopig en ellendig te worden van pijn.

Een erge vorm van leed vind ik zelf dat je lichaam niet meer werkt.
Alles wat je wilde en altijd en deed, en vooral ook levensvreugde aan ontleende, lukt niet meer.
Niet meer joggen, niet meer wandelen, niet meer neuken, misschien wel geen smaak meer bij eten etc.

Het gaat jou denk ik best wel goed.
Dat is denk ik van grote invloed op hoe jij alles ziet.

Er is ook de meer fundamentelere vraag: Is het zo edel en belangrijk dat je altijd mentaal onaangedaan bent?
Sluit je jezelf niet erg op als je vindt dat er iets mis is met mentale aangedaan zijn?
En wil je nou werkelijk naar mentale onaangedaanheid toe om niet te lijden of doe je zoiets toch meer voor je imago?
Wil je toch meer een soort supermens zijn en iets bewijzen aan jezelf en anderen?
Of wil je zelfs bewijzen dat de Dhamma waar is?

Als je nou echt in je hart kijkt, leeft daar dan echt een wens om totaal mentaal onaangedaan te worden?
Ik vind dat niet zo belangrijk en edel. Bij mij leeft dit niet echt. 

Als ik alles bij elkaar neem aan teksten, zie ik een nogal complex beeld van wat nou het einde van lijden is en hoe ver dat kan gaan in dit leven. Jij staat er op dat het totaal kan zijn tijdens dit leven. Oke.

Ik schrijf wel veel vanuit de bestaanslast, de ervaring dat het leven niet makkelijk is (dukkha). Er slijt altijd wel wat aan. Of er is wel weer vermoeidheid, pijnen, kwalen, griep, toestanden die om aandacht vragen, gedoe. Er is altijd wat. Wanneer loopt je leventje nou zonder gekraak en gepiep? Alleen in je dromen toch? Ik heb wel zulke momenten meegemaakt maar dat waren ook momenten. Ik vind het leven niet zo makkelijk.

Ik vind het ook wel fijn dat de Boeddha  het lijden uit de taboe sfeer haalt en eigenlijk leert hoe normaal lijden is, hoe intrinsiek verbonden met het bestaan, zeker als mens. Er wordt al zoveel toneelgespeeld door mensen die maar doen alsof ze zo gelukkig zijn, maar ondertussen...
De wereld duwt ons ook die kant op van nepheid, van onoprechtheid, toneelspel, imago. Dat wordt met de dag gekker.
Het lijkt 1 grote show, toneelspel. "Ik lijd niet hoor..."Lijden is voor loosers, zielepoten".

Jij vindt misschien dat ik teveel vanuit het gepiep en gekraak schrijf, dat is ook zo. Maar je kunt daar toch ook bij aanhaken? Je kunt je ook afvragen waarom jij nooit over het gepiep en gekraak spreekt. Is dat openheid? Is dat oprecht? Of is het toneelspel? Of praat je wel met anderen over het lijden en last maar Steve op het forum speelt een andere rol?

Wil jij niet teveel een glansrol voor jezelf?

[Steve]

Maar je hebt wel nog altijd een voortdurende nood aan het gebruiken van jou drugs.
Want de ervaring was toch zo geweldig dat je er niet genoeg van krijgt om het aan iedereen aan te prijzen en opnieuw de ervaring wil beleven.

Ervaringsgetuige is niet echt mijn vriend, zoals jullie weten, maar ik vrees dat we de werkelijkheid geen dienst bewijzen door hem als een drugsverslaafde te bestempelen. Misschien heb ik erover gelezen, maar ik heb nergens een voortdurende nood aan middelen gelezen. Wat ik begrepen heb, is dat hij enkele keren betrokken is geweest bij begeleide rituelen met psychedelische middelen, waarvan één leidde tot zijn bekende ervaring van ego-dood.

Op zich zie ik niets mis met zulke rituelen, mits ze goed begeleid zijn. Het klopt bovendien dat deze middelen niet verslavend zijn in de klassieke zin. Ze roepen intense ervaringen op die men niet zomaar dagelijks kan of wil herhalen. Integendeel zelfs: ze worden vandaag ook effectief ingezet om mensen te helpen loskomen van wél verslavende middelen, met alcohol als meest voorkomende, maar ook heroïne en andere opiumderivaten.

Dergelijke ervaringen kunnen bovendien spirituele openingen geven en vastgeroeste denkpatronen doorbreken. Het werkelijke probleem situeert zich volgens mij dan ook niet in een verslaving aan het middel, maar in een mogelijke verslaving aan de ervaring. Niet zozeer de drang om ze telkens opnieuw op te wekken, maar het eraan blijven vasthangen en het opblazen tot iets vast en definitiefs, waar men niet meer van loskomt.

Zolang zulke ervaringen echter gezien worden als wat ze zijn — ervaringen die komen en ook weer gaan, en dus niet gelijk te stellen zijn aan een stabiele realisatie — kunnen ze wel degelijk een zekere waarde hebben. Ze verliezen hun nut pas wanneer ze worden opgeblazen en vastgehouden alsof het om daadwerkelijke realisaties gaat.

Uiteraard mag iedereen daar een andere mening over hebben. Vanuit boeddhistisch standpunt wordt het gebruik van zulke middelen inderdaad sterk afgeraden. Maar om dit meteen als drugsmisbruik te bestempelen lijkt mij toch een brug te ver. Het helpt, naar mijn aanvoelen, ook niet om de échte problematiek te belichten: het overschatten van ervaringen, of ze nu door middelen of door bepaalde meditatieve staten zijn ontstaan, en het eraan blijven hechten.

Dat wou ik toch even kwijt.

[Steve]

@Siebe,

Ik heb het hier nergens over mezelf. Ik heb het over het boeddhisme en over wat mij daarin inspireert als het gaat om waar bevrijding werkelijk naar verwijst. Ik ben dus ook nergens aan het glanzen, maar geef wel degelijk glans aan boeddhisme als een mooie richting om te gaan.

Bovendien blijf je een niet lijden onder wat wel degelijk nog gevoeld wordt met onaangedaanheid verwarren, omdat je je bij dit niet lijden en toch blijven voelen hoegenaamd maar niets kan voorstellen.

Het gaat mij ook niet om wat jij of ik ons daarbij zouden kunnen voorstellen, maar om hoe de Boeddha naar bevrijding heeft trachten te verwijzen om te stimuleren er op weg naar te gaan.

Voor mij is het belangrijk daarbij de aandacht bij bevrijding zélf te houden, in plaats van te blijven steken in het louter zien van samsara en de mogelijkheid tot bevrijding steeds weg te projecteren als een abstract en toekomstig (pas na de dood) iets.

Volledige bevrijding is inderdaad uiterst zeldzaam. Maar dat neemt niet weg dat ze richting kan geven, en juist moed en ruimte schept om de weg ernaartoe daadwerkelijk te gaan. Daar gaat het mij om.

[lang kwaat]

Uiteraard mag iedereen daar een andere mening over hebben. Vanuit boeddhistisch standpunt wordt het gebruik van zulke middelen inderdaad sterk afgeraden. Maar om dit meteen als drugsmisbruik te bestempelen lijkt mij toch een brug te ver. Het helpt, naar mijn aanvoelen, ook niet om de échte problematiek te belichten: het overschatten van ervaringen, of ze nu door middelen of door bepaalde meditatieve staten zijn ontstaan, en het eraan blijven hechten.

Dat wou ik toch even kwijt.

Ik vond het ook wel wat een heftig bericht maar misschien weet GM&WN meer dan ik.

Voor mij gaat het spirituele pad toch over het edele hart, liefdevol, open, betrokken bij het welzijn van anderen, gevoelig.

Wat mij betreft ben je niet een edele als je psychedelische ervaringen hebt gehad noch als je de wildste psychedelische ervaringen kan doorstaan.
Dat we die psychedelische ervaringen spiritueel noemen is ook maar een labeltje volgens mij.
Ik heb mystiek zelf nooit zo beleefd. Mystiek vereist geen middelen.

Dat het doorstaan van de wildste psychedelische belevingen een soort kwaliteit is die wijst op een groot en edel hart, is volgens mij ook misplaatst.
Volgens mij is het wel zo dat ervaringsgetuige zich rijk rekent. Dat ie het toch allemaal maar mooi doorstaan heeft.
Maar goed, ben je dan daarna een edele? Ik zie het niet hoor. Dit gaat meer over prestatiezucht denk ik. Ego. Borstklopperij.

De nadruk op allerlei exotische ervaringen zie ik ook als iets wat nou niet bepaald de geest afkoelt en ontnuchtert en/of eigenwaan oplost. Integendeel.
Zoiets gaat volgens mij geheid richting ontaarding.

[lang kwaat]

@Siebe,

Ik heb het hier nergens over mezelf. Ik heb het over het boeddhisme en over wat mij daarin inspireert als het gaat om waar bevrijding werkelijk naar verwijst. Ik ben dus ook nergens aan het glanzen, maar geef wel degelijk glans aan boeddhisme als een mooie richting om te gaan.

Bovendien blijf je een niet lijden onder wat wel degelijk nog gevoeld wordt met onaangedaanheid verwarren, omdat je je bij dit niet lijden en toch blijven voelen hoegenaamd maar niets kan voorstellen.

Het gaat mij ook niet om wat jij of ik ons daarbij zouden kunnen voorstellen, maar om hoe de Boeddha naar bevrijding heeft trachten te verwijzen om te stimuleren er op weg naar te gaan.

Voor mij is het belangrijk daarbij de aandacht bij bevrijding zélf te houden, in plaats van te blijven steken in het louter zien van samsara en de mogelijkheid tot bevrijding steeds weg te projecteren als een abstract en toekomstig (pas na de dood) iets.

Volledige bevrijding is inderdaad uiterst zeldzaam. Maar dat neemt niet weg dat ze richting kan geven, en juist moed en ruimte schept om de weg ernaartoe daadwerkelijk te gaan. Daar gaat het mij om.

Misschien vind je het te prive om vanuit eigen ervaring ook dingen te delen over het lijden en de last die je in eigen leven beleeft. Dat respecteer ik.
Het nadeel is wel, vind ik, gesprekken over lijden en last worden nogal betekenisloos als het eigenlijk meer een definitiekwestie is dan een ervaringskwestie.

Ik denk dat het niet mentaal lijden onder onaangename gevoelens, ziekte, aftakeling, meestal een mentaliteitskwestie is.
Niet zozeer een kwestie van afwezigheid van alle begeerte.
Je kunt jezelf aanleren positief te blijven, hoopvol, optimistisch, gelovig, of open-minded.
Dat is wel zo fijn.

Is het bevrijding? Ik denk het niet. Dat zijn meer vaardigheden lijkt me.
Skill. Boeddha promoot dit zeker maar leert in een sutta ook dat hij niet tevreden was met alleen maar vaardigheid.
Dat voel ik heel erg mee.

Je wilt als mens niet alleen maar vaardig zijn in het verdrijven, het bevrijden, het transformeren, het afstand van doen, het opgeven van formaties, het niet grijpen etc.
Je kunt wel bezig blijven.
Je wilt ook naar de wortel toe.
De wortel er uit halen. De wortel van het lijden.

Dat zie ik wel als iets wat de Boeddha bezielde. Ik vind dat ook heel mooi.
Geen tevredenheid met vaardigheid alleen.

Verder ken ik niemand in wiens leven lijden afwezig is.

[ervaringsgetuige]

@Steve:...

Is het bevrijding? Ik denk het niet.

Je kunt nog tot het einde van je leven verder gaan met filosoferen en discussiëren over wat bevrijding is.
Maar het is poepsimpel (al zal ego, alias 'de denkgeest', zich daar niet bij neerleggen): bevrijding is geen weten, maar zijn. Geen discussie meer, gewoon dit.

Ramesh Balsekar zou dat volmondig beamen: bevrijding is geen opgebouwd weten of conceptueel inzicht, maar puur, spontaan zijn als het Absolute zelf.

Is Ramesh Balsekar en Advaita zo tegenstrijdig met het boeddhisme zoals veel studenten van de sutta's als jij denken? Absoluut niet, zoals onderstaand artikel in het Boeddhistisch Dagblad overtuigend aantoont door misverstanden over anatta te ontkrachten.
Enkele citaten eruit:

...


Voor alle duidelijkheid wil ik hier benadrukken, dat het dus niet zo is dat Boeddha het bestaan van een universeel en eeuwig bewustzijn ontkende. Het is alleen zo dat hij er andere als de traditionele, vedische namen aan gaf. Boeddha was een soort vernieuwer, eigenlijk een soort rebel. Zoals Luther zich afzette tegen het katholicisme van de middeleeuwen, zo zette Boeddha zich af tegen het Hindoeïsme van zijn tijd. Let wel: Ondanks zijn eigen specifieke jargon komt de essentie van zijn leer volkomen overeen met de essentie van de vedische en de vedantische leer, zoals wijzen en geleerden door de eeuwen heen hebben benadrukt. Dit blijkt ook uit het feit dat binnen het Hindoeïsme Boeddha gezien wordt als een Avatar; de negende van tien incarnaties van Lord Vishnu.

Voor het onpersoonlijke, universele en absolute zijn – de uiteindelijke essentie van alles en iedereen – vinden we in de boeddhistische literatuur veel specifieke termen, zoals Buddha-Dhatu (Boeddhanatuur, Boeddha principe), Bodhichitta (ontwaakt bewustzijn), Pabhassara Citta (stralend bewustzijn), Dharmakaya (lichaam van wijsheid), Dharmadhatu (wijsheid natuur), Shunyata (leegte), Sugatagarbha (schoot waar de Ontwaakte vertoeft), Tatha Gatha Garbha (schoot waar alles vandaan komt en waarnaar alles weer terugkeert), Tathata (zodanigheid, zijn als zodanig), Nirwana (uitgeblazen, vrij van fluctuaties), Nirwanic Bewustzijn (bewustzijn dat vrij van fluctuaties is en daarom de werkelijkheid ziet zoals die is), Alaya-vijnana (allesomvattend fundamenteel bewustzijn), etc.

Wanneer we geestelijk volwassen worden, of zo je wilt ‘spiritueel ontwaken’, in Boeddha’s term ‘Nirwana bereiken’, dan realiseren we ons dat onze individualiteit tot het gebied van de relativiteit behoort en daarmee vergankelijk is.

Samenvattend: De uiteindelijke werkelijkheid, door Boeddha onder andere met bovenstaande begrippen aangeduid, is een absoluut, onpersoonlijk veld van bewustzijn. Zodra we dit absolute, abstracte niveau van de werkelijkheid realiseren, dan zien we in dat onze persoonlijkheid, inclusief de meest subtiele lagen die we gewoonlijk ziel noemen, relatieve, tijdelijke fenomenen zijn. Het individuele zelf – het ego – heeft dus inderdaad geen absolute substantie.

https://boeddhistischdagblad.nl/achtergronden/137904-het-tragische-misverstand-over-boeddhas-anatta-leer-2/

Volgende...

...
Bewustzijn is het kosmische ik-besef. Bewustzijn is het zelf van het universum. Bewustzijn is het ware zelf van elk levend wezen. Bewustzijn is van nature bewust van zichzelf en heeft daarom een universeel en kosmisch ik-besef. Ons ik-besef kan dus nooit verloren gaan, hoe ‘verlicht’ of geestelijke volwassen we ook worden, we blijven we ons altijd ik voelen. Het ik is in wezen kosmisch. In de gewone waaktoestand is het ik besef aanwezig, en wordt het geassocieerd met ons lichaam, onze naam en onze functie in de samenleving. Bewustzijn identificeert zichzelf spontaan met wat het ook maar ervaart. Door meditatie leren we de bron van onze gedachten kennen – onze boeddhanatuur, zou Boeddha zeggen – en dan identificeren we ons spontaan daarmee. Ons ik-besef gaat niet verloren als we geestelijk volwassen worden of als we Nirwana bereiken. Alleen de definitie van wie of wat we zijn verandert. In de waaktoestand identificeren we ons met ons lichaam, omdat het lichaam het meest intieme is dat we ervaren. In zelfbewustzijn, in transcendentaal bewustzijn, in Nirwana – de meest eenvoudige toestand van menselijke bewustzijn – identificeren we ons met absoluut, oneindig bewustzijn, omdat dat het meest intieme is dat we dan ervaren. De identificatie – ons ik-besef – verschuift van iets sterfelijks naar iets onsterflijks; van iets persoonlijks naar iets onpersoonlijks. Het Ik-besef blijft… Het gevoel een ego te zijn blijft eeuwig bestaan. Alleen verruimt ons ego zich van begrensdheid naar onbegrensdheid. In kosmisch bewustzijn is ons ego kosmisch geworden.

https://boeddhistischdagblad.nl/achtergronden/137904-het-tragische-misverstand-over-boeddhas-anatta-leer-2/

Zoek de verschillen met wat ik jaren geleden al schreef (spoiler-alert: die zijn er niet)....

@Steve:

...
Daarstraks reageerde ik in lang kwaat's topic "De Zoektocht naar het Zelf" in mijn reactie #67 met verwijzingen naar "het kosmische ik", wat een centraal thema is in de werken van Stanislav Grof, Ralph Metzner en William A. Richards, dewelke diepte psychologen zijn, maar niet in de traditionele zin van het woord. Hun werk wordt vaker geclassificeerd onder de transpersoonlijke psychologie, een stroming die zich richt op de spirituele en transcendentale aspecten van de menselijke ervaring.

Jouw vernoemen van "Moeder-licht" mijn kosmische ik & kinderen van de kosmos en nu sterrenstof hoort bij elkaar met wat fantasie.
Dus vroeg ik daarnet nog is dt aan google's Artificiële-intelligentie: "Het Kosmische Ik en het Boeddhisme" en kreeg ik dit toch wel prachtige antwoord...

(knip voor de overzichtelijkheid)

In essentie biedt het concept van het Kosmische Ik een moderne, westerse lens om naar de boeddhistische ervaring van verlichting te kijken. Het kan dienen als een brug tussen de oude wijsheid van het Oosten en de wetenschappelijke zoektocht naar de aard van bewustzijn in het Westen.

[Steve]

Misschien vind je het te prive om vanuit eigen ervaring ook dingen te delen over het lijden en de last die je in eigen leven beleeft. Dat respecteer ik.
Het nadeel is wel, vind ik, gesprekken over lijden en last worden nogal betekenisloos als het eigenlijk meer een definitiekwestie is dan een ervaringskwestie.

Mijn ervaring is op sommige punten behoorlijk anders dan de jouwe. Ik heb gemerkt dat het delen van persoonlijke ervaringen in zulke gesprekken vaak meer spanning oproept dan helderheid brengt. Daarom kies ik ervoor om het hier liever niet te persoonlijk te maken.

Verder ken ik niemand in wiens leven lijden afwezig is.

Ik ook niet. Tegelijk is lijden in mijn leven niet zo sterk meer het centrale focuspunt. Door oefening en helderheid is het hanteerbaar geworden, zonder dat pijn, verlies of tegenslag ontkend worden. Het verschil zit voor mij vooral in het niet te verstrikt raken in gedachten, emoties of oordelen; in het kunnen rusten in de open, stille helderheid te midden van wat zich aandient, en van daaruit minder overhaast of ondermijnend te handelen.

Maar inderdaad: dat is geen eindpunt. Het biedt wel een stabielere grond om de aandacht dan meer te kunnen richten op de wortel zelf. Zolang die wortel van gehechtheid en identificatie blijft bestaan, kan men nog zo vaardig zijn, bevrijding is het niet. Ik beschouw mezelf dan ook niet als bevrijd.

[lang kwaat]

Misschien vind je het te prive om vanuit eigen ervaring ook dingen te delen over het lijden en de last die je in eigen leven beleeft. Dat respecteer ik.
Het nadeel is wel, vind ik, gesprekken over lijden en last worden nogal betekenisloos als het eigenlijk meer een definitiekwestie is dan een ervaringskwestie.

Mijn ervaring is op sommige punten behoorlijk anders dan de jouwe. Ik heb gemerkt dat het delen van persoonlijke ervaringen in zulke gesprekken vaak meer spanning oproept dan helderheid brengt. Daarom kies ik ervoor om het hier liever niet te persoonlijk te maken.

Jij hebt een ander karakter. Je bent meer avontuurlijk aangelegd. Ik niet. Zo zullen er wel meer verschillen zijn maar wat betekenen ze?
Dat jij wijzer bent, opener, liefdevoller? Arahants hebben ook niet allemaal hetzelfde karakter.
Als je Maha Boowa hoort of ziet spreken. Uit zijn verslagen haal ik dat hij altijd een strijder/vechter is geweest. Na zijn ontwaken zie ik dat nog. Een hele pittige intense man.
Andere meesters zijn zo zacht als boter maar dat waren ze dan vaak ook al.
Neem Thich Nhat Hahn. Als iemand vanaf de buitenkant zo zacht als boter lijkt...maar zoiets representeert op zichzelf ook weer niet verlichting, bevrijding en ontwaken.
De 16e Karmapa had een totaal anders uitstraling, veel meer toornig en leerlingen waren eerder bang voor hem, las ik.
De Dalai Lama heeft ook weer zo zijn eigen karakter en trekken.
Tilopa was vast heel anders dan Thich Nhat Hahn.

Verder ken ik niemand in wiens leven lijden afwezig is.

Ik ook niet. Tegelijk is lijden in mijn leven niet zo sterk meer het centrale focuspunt. Door oefening en helderheid is het hanteerbaar geworden, zonder dat pijn, verlies of tegenslag ontkend worden. Het verschil zit voor mij vooral in het niet te verstrikt raken in gedachten, emoties of oordelen; in het kunnen rusten in de open, stille helderheid te midden van wat zich aandient, en van daaruit minder overhaast of ondermijnend te handelen.

Dat herken ik wel. Eén van de sterkste punten van Boeddha's onderricht vind ik het anicca, dukkha en anatta karakter van alles wat we beleven. Dat komt met een soort besef van de betrekkelijkheid van al je belevingen. En we kunnen zo goed belevingen opblazen. Dat punt maak jij ook bij psychedelische ervaringen en dat zie ik ook in het gewone dagelijkse functioneren, in de gewone geest. Jij ook. In dat opblazen ondermijnen we ons eigen welzijn ook en richten maar al te vaak ellende aan bij anderen.
Het is toch wel bijzonder dat je zo verschillende betekenis kunt geven aan belevingen.

Er is ook een andere kant vind ik. In de sutta's zie ik ook een Boeddha die bijvoorbeeld aangeeft dat niks erger is dan omgang met een dwaas. Ik denk dat veel mensen wel herkennen dat omgang met bepaalde mensen echt niet leuk is, echt vervelend, echt naar. Keurde de Boeddha zijn eigen weerzin af om te gaan met bepaalde mensen? Vond hij dat hij dat moest overstijgen?
Kennelijk niet. Net zoals hij ook wel lawaaiige Sangha's afkeurde en niet ze opzocht om zijn weerzin te overstijgen.

In die zin moet je denk ik ook niet vervallen tot het extreem dat je al je belevingen ziet als problemen die je moet overstijgen. Je moet ook weten wanneer je je belevingen juist niet moet overstijgen. Je moet niet zo leeg worden als een vacuüm.

Ik vind dit belangrijk want het is waanzin te denken dat er altijd wat mankeert of mis is met onze belevingen. Neem onvrede. Op zich is dat niet slecht of iets mis mee want je kan ook echt niet doen wat je eigenlijk moet doen. Je manier van leven kan verkeerd zijn en constant aan je knagen als gevoel van onvrede. Dat kun je wel willen bevechten, bevrijden maar dat is helemaal verkeerd. Je moet het eerder zien als uitnodiging om wel degelijk wel wat te veranderen. Je moet niet zo gaan leven dat je de signalen niet meer begrijpt.
Als de Boeddha dat had gedaan had ie net zo goed in het paleis kunnen blijven, maar hij nam het signaal serieus dat hij geen vrede had met de zintuiglijke genoegens die hij smaakte.
Je kunt als mens alles wel willen bevechten maar dat is een soort ontzieling volgens mij.

In die zin, je moet niet alles willen bestrijden volgens mij. Ook niet onrust, ook niet onvrede, ook niet ontevredenheid. Maar dat is ook niet voor niets.
Te denken dat dit altijd maar onheilzaam is en dus bevochten moet worden, afstand van gedaan, bevrijd, is niet oke volgens mij.
Soms moet je ook gewoon luisteren.

Onvrede kan best kloppen zeg maar.

Maar inderdaad: dat is geen eindpunt. Het biedt wel een stabielere grond om de aandacht dan meer te kunnen richten op de wortel zelf. Zolang die wortel van gehechtheid en identificatie blijft bestaan, kan men nog zo vaardig zijn, bevrijding is het niet. Ik beschouw mezelf dan ook niet als bevrijd.

Ik ben er nog altijd niet uit. Misschien heb ik wel een ander gevoel voor het einde van lijden dan de Boeddha.
Ik ben er niet zo zeker van dat dit een soort totale onthechting is. In de praktijk loop ik vooral warm voor hart verwarmende zaken.
Misschien ben ik wel met  minder tevreden dan de Boeddha als het gaat om het einde van lijden.
Gevoelsarmoede, kou, een gebrek aan verbinding, dat vind ik toch echt lijden.

[ervaringsgetuige]

@Lang kwaat: ...

Zolang die wortel van gehechtheid en identificatie blijft bestaan, kan men nog zo vaardig zijn, bevrijding is het niet. Ik beschouw mezelf dan ook niet als bevrijd.

Je hebt dus eenheid nog niet herkent.
Want vanuit herkenning van eenheid is “wortel van gehechtheid” maar een verschijnsel in bewustzijn, zonder eigen zelfstandige kern.
Het idee “ik ben (nog) niet bevrijd” is dan zelf deel van de droom; dát is een vernauwing van bewustzijn, geen verruiming.

Je weet dus conceptueel veel over bevrijding, maar de claim “ik ben niet bevrijd” is al de mis-identificatie.

[Steve]

@Siebe,

Ik onderschrijf ook wel wat je hierboven zegt: het is niet de bedoeling om alles wat we beleven meteen als “probleem” of iets om te overstijgen te zien. Belevingen hebben hun relatieve waarde en signalerende functie; soms is het inderdaad wijs gewoon te luisteren.

Tegelijk gaat het er niet om alle onrust of ongenoegen te elimineren, maar wel om helderheid en vrijheid te bewaren terwijl het leven zich ontvouwt. Sommige belevingen hoeven niet genegeerd of onderdrukt te worden, maar ze hoeven je ook niet op te slokken.

Kortom: je kan zeker luisteren naar je ervaringen, maar zonder de grotere richting uit het oog te hoeven verliezen. Dat is volgens mij de balans waarop Boeddha wees: omgaan met wat zich voordoet zonder dat het je gevangen houdt of je zicht op bevrijding vertroebelt.

Als zo’n dwaas jou gevangen probeert te houden in een forum-conversatie, hoef je daar dan ook niet sowieso mee blijven omgaan.

 

[lang kwaat]

@Siebe,

Ik onderschrijf ook wel wat je hierboven zegt: het is niet de bedoeling om alles wat we beleven meteen als “probleem” of iets om te overstijgen te zien. Belevingen hebben hun relatieve waarde en signalerende functie; soms is het inderdaad wijs gewoon te luisteren.

Tegelijk gaat het er niet om alle onrust of ongenoegen te elimineren, maar wel om helderheid en vrijheid te bewaren terwijl het leven zich ontvouwt. Sommige belevingen hoeven niet genegeerd of onderdrukt te worden, maar ze hoeven je ook niet op te slokken.

Kortom: je kan zeker luisteren naar je ervaringen, maar zonder de grotere richting uit het oog te hoeven verliezen. Dat is volgens mij de balans waarop Boeddha wees: omgaan met wat zich voordoet zonder dat het je gevangen houdt of je zicht op bevrijding vertroebelt.

Als zo’n dwaas jou gevangen probeert te houden in een forum-conversatie, hoef je daar dan ook niet sowieso mee blijven omgaan.

 

Ja, maar die dwaas is als de opper Mara, als een sirene, die pakken je aandacht. Resistance is futile:-)

Ik voel het zelf zo aan, en ik geloof ook dat de Boeddha dit onderwijst, dat onvrede kan kloppen.
Het hoeft heus niet fout te zijn, mis, en innerlijk opgelost worden.
Het is op zichzelf geen teken van bevrijding dat je overal vrede mee hebt, eerder een teken van zielloosheid, volgens mij.

In boeddhisme is er ook niet voor niets zoiets als juist levensonderhoud. Kun je je bij elk levensonderhoud vredig voelen? Of moet je dat zelfs maar willen?
Oftewel is het echt de Boeddha's bedoeling dat wij net zo lang aan onszelf sleutelen totdat we overal vrede mee hebben? Ik zeg...waan!
Hoeven we niks te veranderen aan ons leven en moeten we alleen maar innerlijk alles willen oplossen? Ik zeg...waan!

Van binnenuit krijg je wel te horen wat je moet veranderen.
Je kunt dat weerstaan, negeren, je doof voor houden maar dat helpt je ook niet is mijn ervaring.

Ook leren de sutta's, Sila, dus het aspect van een zo perfect mogelijk moreel leven. Geen immoreel gedrag meer. Want de Boeddha erkende volgens mij ook wel dat zonder een moreel leven je geen vrede van het hart kan realiseren. Ook al wil je dat, iets in je staat het niet toe. Moet je dan ook maar je geweten onschadelijk maken, eventueel met zulke ideeen dat er geen doener is dus ook geen verantwoordelijke? Is de Dhamma een Pad naar vrede tegen elke prijs? Alles wat lijden veroorzaakt onschadelijk maken?
Geloof ik dan weer niks van.

Dus de weg naar vrede die de Boeddha onderwijst en ook zelf ging, moet wat mij betreft beslist niet gezien worden alsof je niks hoeft te veranderen aan je leven en alles wel innerlijk kan oplossen. Helemaal fout vind ik. Dat gaat geheid richting zielloosheid. Je gaat dan allerlei zaken in jezelf willen bestrijden die helemaal niet bestreden moeten worden, zoals een knagend geweten over je immorele gedrag, onvrede met je luie en op gemak gerichte levensstijl, de sleur die je leven geworden is, dat soort dingen. Het is volgens mij helemaal niet zo verkeerd dat je zulke zaken voelt, ook al is dat lijden. Ik vind het een teken dat je niet al dood bent.

Je kunt het ook zo zeggen: soms klopt het gewoon wel dat je geen vrede ervaart omdat je leeft op een manier die niet Gods genade heeft. Het is religieuze taal. Verpakking, maar misschien voel je er in mee? De ziel brandt. De heilige geest geeft je echt geen rust. Vergeet het maar. Je kunt je onrust, onvrede, belasting wel bevechten maar er is een hele goede kans dat het gepast is.
En misschien moeten we ons daar eens voor openen?

Het is volgens mij nooit Boeddha's bedoeling geweest dat we alles alleen maar innerlijk willen gaan oplossen.

Die kinderachtige ideeën dat onvrede alleen kan bestaan dankzij een Ego, zijn triest, diep droevig, helemaal verkeerd.
Het is juist het heilige, het edele Pad in ons dat onvrede veroorzaakt.
Stel dat het er niet was. Nou dan zou immoraliteit of hoe je leeft nooit schuren. Maar omdat het heilige er is, schuurt het altijd maar in ons.

Het  heilige brandt alles weg wat niet God gelijkend is, edel.
Neem gekunsteldheid. Iemand die daar niet onvrede mee heeft...
Alsof het een kwaliteit is dat je geen onvrede hebt met je eigen overdreven en gekunsteld gedrag?
Of, alsof het kwaliteit is dat je vrede hebt dat je anderen merkbaar pijn doet, kwetst? (het ligt altijd aan de ander?)

Iets in je zet je aan om je verder te ontwikkelen, groeien, echter te worden, liefdevoller, nietwaar?
Als een roeping of bestemming.
Zoiets kun je niet zelf doen. Je kunt dat namelijk niet beoefenen.

Ergens vereist het meer een luisteren dan van alles gaan beoefenen.
Meer een gehoorzamen dan een beoefenen.

Deze dwaas is weer heel eventjes uitgesproken. Niet te lang hoor...

Misschien is dit alles meer een soort religieus achtig boeddhisme of bijna een soort godsdienstig boeddhisme.
Misschien is het wel helemaal geen boeddhisme meer.
Het is me allemaal wat.

[Gouden middenweg & de wilde natuur]

...

Deze vorm van misinterpretatie treffen we bijna overal aan waar zgn. ‘satsangs’ (bijeenkomsten in waarheid) worden gegeven. Daar krijgen oprechte zoekers te horen dat ‘ze niet bestaan’… en dat ‘er niemand is’. ‘Er is geen doener, er is geen denker, er is geen voeler: er zijn alleen handelingen, er zijn gedachten en er zijn gevoelens.’ ‘Er is alleen dat wat er is, en daarin valt helemaal geen keuze te maken, want er is niemand die iets doet.’ Je kunt je voorstellen waarom de meerderheid afstand houdt tot een dergelijk soort onderricht. Mensen echter die naar de ‘Satsang-’leraren blijven luisteren, raken van dit soort beweringen diepgaand verward, en wel meer en meer, naarmate zij dit soort ideeën serieus proberen te nemen. Heel triest, hierin ligt mijns inziens een van de grootste redenen waarom spiritualiteit geen goede naam heeft bij het brede publiek.

De meerderheid der New Age leraren beweert dat het ego, het ik-besef, een illusie is die we ‘los moeten laten’…Volgens deze leraren horen we in te zien dat het ik, het ego, überhaupt niet bestaat.

Vanuit het bewustzijn paradigma weten we echter, dat het ik-besef – aanwezig in elk levend wezen – de reflectie, de weerspiegeling ofwel de manifestatie is van het ik-besef dat aanwezig is in bewustzijn als zodanig.

Bewustzijn is het kosmische ik-besef. Bewustzijn is het zelf van het universum. Bewustzijn is het ware zelf van elk levend wezen. Bewustzijn is van nature bewust van zichzelf en heeft daarom een universeel en kosmisch ik-besef. Ons ik-besef kan dus nooit verloren gaan, hoe ‘verlicht’ of geestelijke volwassen we ook worden, we blijven we ons altijd ik voelen. Het ik is in wezen kosmisch. In de gewone waaktoestand is het ik besef aanwezig, en wordt het geassocieerd met ons lichaam, onze naam en onze functie in de samenleving. Bewustzijn identificeert zichzelf spontaan met wat het ook maar ervaart. Door meditatie leren we de bron van onze gedachten kennen – onze boeddhanatuur, zou Boeddha zeggen – en dan identificeren we ons spontaan daarmee. Ons ik-besef gaat niet verloren als we geestelijk volwassen worden of als we Nirwana bereiken. Alleen de definitie van wie of wat we zijn verandert. In de waaktoestand identificeren we ons met ons lichaam, omdat het lichaam het meest intieme is dat we ervaren. In zelfbewustzijn, in transcendentaal bewustzijn, in Nirwana – de meest eenvoudige toestand van menselijke bewustzijn – identificeren we ons met absoluut, oneindig bewustzijn, omdat dat het meest intieme is dat we dan ervaren. De identificatie – ons ik-besef – verschuift van iets sterfelijks naar iets onsterflijks; van iets persoonlijks naar iets onpersoonlijks. Het Ik-besef blijft… Het gevoel een ego te zijn blijft eeuwig bestaan. Alleen verruimt ons ego zich van begrensdheid naar onbegrensdheid. In kosmisch bewustzijn is ons ego kosmisch geworden.

Wanneer we dus gaan geloven dat ons ego een illusie is en dat het de oorzaak is van al ons lijden, dan gaan we op een heel onnatuurlijke (en onmogelijke) manier proberen ons ego weg te poetsen, weg te redeneren, te ontkennen, of proberen het te doden, of proberen we ‘egoloos’ of ‘zelfloos’ te worden. Dit is een effectief recept voor geestelijke verwarring, verlies van realiteitszin, schijnheiligheid, schizofrenie, borderline en meer van dat soort aandoeningen. We worden gewoonweg onrealistisch,

en dat is het laatste wat Boeddha wilde, en dat is het laatste dat elk levend wezen wil. Nirwana, verlichting, ofwel geestelijke volwassenheid, moeten we eens en voor goed begrijpen als synoniemen voor: realistisch zijn; de werkelijkheid zien en begrijpen zoals die is. Geestelijke volwassenheid betekent: Jezelf zijn in alle omstandigheden. Een gezond ego, een sterk ik-besef hebben. Had Boeddha geen sterk ik-besef? Had Jezus geen sterk ik-besef? Had Krishna geen sterk ik-besef? We kunnen alleen maar geestelijk verward worden, als we gaan geloven dat het ik besef een illusie is die we los moeten laten.

[Steve]

@Lang kwaat: ...

Zolang die wortel van gehechtheid en identificatie blijft bestaan, kan men nog zo vaardig zijn, bevrijding is het niet. Ik beschouw mezelf dan ook niet als bevrijd.

Je hebt dus eenheid nog niet herkent.
Want vanuit herkenning van eenheid is “wortel van gehechtheid” maar een verschijnsel in bewustzijn, zonder eigen zelfstandige kern.
Het idee “ik ben (nog) niet bevrijd” is dan zelf deel van de droom; dát is een vernauwing van bewustzijn, geen verruiming.

Je weet dus conceptueel veel over bevrijding, maar de claim “ik ben niet bevrijd” is al de mis-identificatie.

“Alles is een verschijnsel in bewustzijn” is geen bevrijding, maar een sluwe dooddoener.
Het kan waar klinken en tegelijk perfect dienen om niets meer te hoeven aankijken.
Met andere woorden: de ultieme vorm van vermijding.

Wat hier gebeurt, is dat de taal van non-dualiteit wordt gebruikt om elk spreken over beoefening, rijping of resterende gehechtheid bij voorbaat ongeldig te verklaren.
Daarmee wordt de absolute waarheid niet gerealiseerd, maar opgesloten in een ongenaakbare positie.
Het gaat hier niet meer over non-dualiteit, maar over een door elkaar halen van absoluut en relatief niveau.

Dat is geen inzicht, maar een lepe truc:
wie wijst op relatieve onvolmaaktheid “heeft het niet gezien”;
wie beweert dat alles al vrij is, kent zichzelf spirituele onschendbaarheid toe.

In boeddhistische tradities telt echter niet wat men zegt, maar of identificatie daadwerkelijk afneemt in gedrag en ervaring.

Wanneer elke aanwijzing van resterende gehechtheid automatisch wordt weggezet als “illusie”, ontstaat geen vrijheid maar immuniteit tegen correctie.
Waar taal elke mogelijkheid tot correctie uitschakelt, is er geen bevrijding — alleen een standpunt dat zichzelf beschermt.

Een inzicht dat zich niet meer laat toetsen, is geen inzicht maar een schild.

[Steve]

Bewustzijn is het kosmische ik-besef. Bewustzijn is het zelf van het universum. Bewustzijn is het ware zelf van elk levend wezen. Bewustzijn is van nature bewust van zichzelf en heeft daarom een universeel en kosmisch ik-besef. Ons ik-besef kan dus nooit verloren gaan, hoe ‘verlicht’ of geestelijke volwassen we ook worden, we blijven we ons altijd ik voelen. Het ik is in wezen kosmisch. In de gewone waaktoestand is het ik besef aanwezig, en wordt het geassocieerd met ons lichaam, onze naam en onze functie in de samenleving. Bewustzijn identificeert zichzelf spontaan met wat het ook maar ervaart. Door meditatie leren we de bron van onze gedachten kennen – onze boeddhanatuur, zou Boeddha zeggen – en dan identificeren we ons spontaan daarmee. Ons ik-besef gaat niet verloren als we geestelijk volwassen worden of als we Nirwana bereiken. Alleen de definitie van wie of wat we zijn verandert. In de waaktoestand identificeren we ons met ons lichaam, omdat het lichaam het meest intieme is dat we ervaren. In zelfbewustzijn, in transcendentaal bewustzijn, in Nirwana – de meest eenvoudige toestand van menselijke bewustzijn – identificeren we ons met absoluut, oneindig bewustzijn, omdat dat het meest intieme is dat we dan ervaren. De identificatie – ons ik-besef – verschuift van iets sterfelijks naar iets onsterflijks; van iets persoonlijks naar iets onpersoonlijks. Het Ik-besef blijft… Het gevoel een ego te zijn blijft eeuwig bestaan. Alleen verruimt ons ego zich van begrensdheid naar onbegrensdheid. In kosmisch bewustzijn is ons ego kosmisch geworden.

Het punt van boeddhisme is nooit dat het ego verdwijnt, maar dat je er niet langer door wordt beheerst. Maar het kosmisch maken van je ‘ik’ dat past toch niet in het boeddhisme? Hoe kan je zoiets in verband brengen met anatta, wat juist zo specifiek is aan Boeddhisme is en juist verschilt met alle andere religies?

Het idee dat het persoonlijke ego “kosmisch wordt” is exact het tegenovergestelde van anatta.
Boeddhisme zegt niet: “Je ik wordt groter of universeel.” Het zegt: je identificatie ermee wordt doorzien, en daardoor wordt lijden verminderd.
Het kosmisch ik is in feite een nieuw ‘zelf’, maar dan groot en verheven, terwijl de suttas juist elk zelfstandig zelf ontkrachten — dat is juist het onderscheid met Hinduisme en New Age.

Waarschijnlijk zal je het anders bedoelen, maar dan graag toch even je bedoeling verduidelijken en toetsen aan het Boeddhistische Anatta dat in geen enkele boeddhistische traditie, ook de latere niet, weg te denken is.

Boeddhanatuur verwijst naar de inherente capaciteit tot ontwaken, niet naar een kosmisch ego. Zelfs in Mahayana blijft het niet-zelf het basisprincipe.

Ook het Zelf met een hoofdletter of het Ware Zelf zoals dat soms in Zen kringen wordt gebruikt, is taalkundig of pedagogisch, maar nooit bedoeld als een metafysisch kosmisch ego. Het is een manier om te wijzen op de directe ervaring van werkelijkheid, niet een permanent ‘ik’ dat je wordt.

[lang kwaat]

@Lang kwaat: ...

Zolang die wortel van gehechtheid en identificatie blijft bestaan, kan men nog zo vaardig zijn, bevrijding is het niet. Ik beschouw mezelf dan ook niet als bevrijd.

Je hebt dus eenheid nog niet herkent.
Want vanuit herkenning van eenheid is “wortel van gehechtheid” maar een verschijnsel in bewustzijn, zonder eigen zelfstandige kern.
Het idee “ik ben (nog) niet bevrijd” is dan zelf deel van de droom; dát is een vernauwing van bewustzijn, geen verruiming.

Je weet dus conceptueel veel over bevrijding, maar de claim “ik ben niet bevrijd” is al de mis-identificatie.

“Alles is een verschijnsel in bewustzijn” is geen bevrijding, maar een sluwe dooddoener.
Het kan waar klinken en tegelijk perfect dienen om niets meer te hoeven aankijken.
Met andere woorden: de ultieme vorm van vermijding.

Wat hier gebeurt, is dat de taal van non-dualiteit wordt gebruikt om elk spreken over beoefening, rijping of resterende gehechtheid bij voorbaat ongeldig te verklaren.
Daarmee wordt de absolute waarheid niet gerealiseerd, maar opgesloten in een ongenaakbare positie.
Het gaat hier niet meer over non-dualiteit, maar over een door elkaar halen van absoluut en relatief niveau.

Dat is geen inzicht, maar een lepe truc:
wie wijst op relatieve onvolmaaktheid “heeft het niet gezien”;
wie beweert dat alles al vrij is, kent zichzelf spirituele onschendbaarheid toe.

In boeddhistische tradities telt echter niet wat men zegt, maar of identificatie daadwerkelijk afneemt in gedrag en ervaring.

Wanneer elke aanwijzing van resterende gehechtheid automatisch wordt weggezet als “illusie”, ontstaat geen vrijheid maar immuniteit tegen correctie.
Waar taal elke mogelijkheid tot correctie uitschakelt, is er geen bevrijding — alleen een standpunt dat zichzelf beschermt.

Een inzicht dat zich niet meer laat toetsen, is geen inzicht maar een schild.

Dat heb je goed gezegd...vind ik.

[lang kwaat]

Wat wat betekent valt nog niet mee te ontdekken, vind ik. Zoiets is denk ik aan ontwikkeling onderhevig, aan rijpen, aan leren, open blijven.

Bijvoorbeeld wat is precies de begeerte die als 2e edele waarheid wordt gepresenteerd? Als ik dat onderzoek in mijn eigen geestje, dan zie ik dat als hoop. Want je vestigt je hoop ergens op.
Je voelt je rot, je lijdt, je vestigt je hoop op die lekkere maaltijd straks, of dat feest, of die ontmoeting, of die voetbalwedstrijd, of die massage etc. Het is als jezelf even uit het moeras trekken, het moeras van lijden. Je even verheugen in wat je ziet als...straks tenminste even gelukkig. Je vastklampen aan een vooruitzicht. Verheugenis speelt altijd. Je kunt niet zeggen, vind ik, dat de begeerte  die de Boeddha onderwijst als oorzaak van lijden een afkeer is. Iets wat je niet wilt. Begeerte als oorzaak van lijden is juist verbonden met plezier en verheugenis. Je wilt dat meemaken.

Wat is dan asmi mana? Het wordt soms als Ego vertaald of als de eigenwaan 'Ik ben/besta'. Het wordt wel degelijk onderwezen als iets wat verdwijnt door inzicht (SN22.89). Maar wat verdwijnt dan precies?

De teksten geven wel aan dat een arahant niet meer een notie heeft van superioriteit, minderwaardigheid of gelijkheid aan anderen. Dat kun je denk ik zien als een vorm van positioneren. Dat schijnt weg te zijn. Ook jezelf positioneren als gelijk aan anderen is weg. Daarom wordt wel gezegd dat de algemene functie van mana, meten is. Het constant meten van jezelf aan anderen en anderen aan jezelf. Ik vind het ook wel een leuk idee dat mana gaat over jezelf neerzetten. Je ziet iemand en je zet jezelf meteen al neer als zus en zo. Dat soort neigingen valt vaak van je af als je alleen bent, en bijvoorbeeld in de natuur wandelt. Jezelf neerzetten is een vorm van lijden nietwaar? Ik geloof ook dat dit steeds minder wordt als je de Dhamma beoefent. En in die zin zou je het ook kunnen zien als een pad naar oprechtheid, ongekunsteldheid, authenticiteit, eenvoud. Je schiet vaak ergens instinctief in. In een rol, in een persona, in een houding, in een positie. 

Ik heb ook wel eens asmi mana niet vertaald zien worden als de eigenwaan Ik ben maar als de waan van Ben. Dat zou dan eigenlijk verwijzen naar het geloof in het absolute bestaan van iets wat helemaal niet absoluut bestaat. De neiging om iets als inherent bestaand te zien wat voorwaardelijk bestaat. Dan zou het verdwijnen van asmi mana er op neerkomen dat het laatste restje geloof in het absoluut bestaan  van lichamelijkheid, gevoel, perceptie, wilsactiviteiten en zintuiglijke bewustzijn (6 soorten) verdwenen is.

Ik zie in boeddhisme twee richtingen: de ene richting leert dat er ook niks is wat absoluut bestaat. Het idee dat zoiets is te ontdekken is volgens hen een waan. Opgewekt door het verlangen naar je eigen eeuwigheid. Dat helt richting eternalisme.  De andere richting wil beslist niet af van het Absolute. Sterker, zij zien kennis van het absolute als een vereiste om uberhaupt in de stroom te treden of te ontwaken.

Dus:
1. de absolute waarheid is dat er alleen voorwaardelijk ontstaan is, het relatieve, het betrekkelijke. er is niks anders.
2. je hebt de absolute werkelijkheid en de relatieve. Ontwaken gaat over het kennen van de Absolute werkelijkheid. Het Absolute is de grond van het Relatieve. Het relatieve komt op in en dankzij het absolute

Maar bar weinig boeddhisten geven toe dat ze clueless zijn maar verkiezen een positie, 1 of 2 of een of andere mengvorm of alternatief.

Ik vind mezelf wel clueless. De Dhamma is voor mij een raadsel. En boeddhisme is zo divers. De Pali Canon is weer zo anders dan latere teksten. De sfeer, alles. Neem dit artikel in het boeddhistisch dagblad: https://boeddhistischdagblad.nl/achtergronden/67463-liefde-en-bestemming-asvaghosas-wijze/

Het spreekt mij heel erg aan maar het is ook zo niet Pali Canon-achtig. Nou ja, ik blijf toch maar bij mezelf. Ik sluit niet uit dat dit betekent dat ik Boeddha's leer niet versta maar ik versta wel wat in dat artikel wordt gezegd. Of die man, Asvaghosa, echt een boeddhist was? Wie zal het zeggen? De Pali Canon liefhebbers zullen waarschijnlijk hem meer zien als een Hindoe, Brahman, een aanhanger van Upanishads. Er woedt toch altijd een strijd. Wat kun je meer doen dan bij jezelf blijven?

Al die stelligheid gaat toch nergens over volgens mij.
Het is alleen maar de hitte van de strijd, en de pretentie van weten wat je eigenlijk niet zeker weet.

Ik wil toch wel graag recht doen aan wat de Boeddha leerde maar ik kan niet achterhalen of ik dit wel doe. Daar kom ik niet uit.

Het is me weer wat he?

[ervaringsgetuige]

...
Al die stelligheid gaat toch nergens over volgens mij.
Het is alleen maar de hitte van de strijd, en de pretentie van weten wat je eigenlijk niet zeker weet.

Ik wil toch wel graag recht doen aan wat de Boeddha leerde maar ik kan niet achterhalen of ik dit wel doe. Daar kom ik niet uit.

Het is me weer wat he?

Tuurlijk gaat al die stelligheid nergens over. 
Zoals Ramesh Balsekar het zei:

"De mens die probeert buiten zichzelf te staan, dat wil zeggen buiten zijn gewaarwordingen en emoties, buiten zijn gevoelens en wensen, is een enorm verwarde entiteit geworden, voor wie het leven niets ander is dan voortdurende spanning, frustratie, conflict en teleurstelling.

Als het geheel van Wat-Is direct ervaren wordt, dan wordt de betekenis van het leven erg duidelijk:

Het leven is slechts een dans waarvan het doel en de betekenis alleen het dansen is, en als de dans over is, ben je precies daar waar je al was: op de dansvloer. Als je danst, bestaat er geen verwachting met betrekking tot iets wat bereikt moet worden. Voordat je begon te dansen, stond je stil, en toen de dans begon, was er beweging, en toen de dans eindigde, stond je weer stil.

Je werd geboren en de beweging zette zich in; als je dood bent, is de beweging opgehouden en ben 'jij' weer in de staat van rust waarin je je bevond voordat je werd geboren. Het gevoel van het 'ik' dat verwachtingen heeft, dat denkt, verlangt, hoopt en vreest, ontneemt het leven zijn betekenis en geeft de dood het belang dat hij in werkelijkheid niet heeft.

Voor de onverdeelde geest is de dood slechts een ander moment in het leven, compleet in zichzelf en ongekend totdat het zich aandient."

bronboek: ultieme waarheid.

Meer van Ramesh Balsekar op > https://www.samsarabooks.com/balsekar-ramesh-s/

[lang kwaat]

Wanneer we dus gaan geloven dat ons ego een illusie is en dat het de oorzaak is van al ons lijden, dan gaan we op een heel onnatuurlijke (en onmogelijke) manier proberen ons ego weg te poetsen, weg te redeneren, te ontkennen, of proberen het te doden, of proberen we ‘egoloos’ of ‘zelfloos’ te worden. Dit is een effectief recept voor geestelijke verwarring, verlies van realiteitszin, schijnheiligheid, schizofrenie, borderline en meer van dat soort aandoeningen. We worden gewoonweg onrealistisch,

en dat is het laatste wat Boeddha wilde, en dat is het laatste dat elk levend wezen wil. Nirwana, verlichting, ofwel geestelijke volwassenheid, moeten we eens en voor goed begrijpen als synoniemen voor: realistisch zijn; de werkelijkheid zien en begrijpen zoals die is. Geestelijke volwassenheid betekent: Jezelf zijn in alle omstandigheden. Een gezond ego, een sterk ik-besef hebben. Had Boeddha geen sterk ik-besef? Had Jezus geen sterk ik-besef? Had Krishna geen sterk ik-besef? We kunnen alleen maar geestelijk verward worden, als we gaan geloven dat het ik besef een illusie is die we los moeten laten.

Ik geloof zelf dat de natuurlijke helderheid van het mentale bewustzijn (mano vinnana) een soort licht is. En dit is volgens mij niet te scheiden van een besef van aanwezigheid in de wereld.
Mensen die iets verschrikkelijks meemaken kunnen soms die aanwezigheid bij het ervarene kwijt raken. Ze dissociëren van het ervarene.
Mensen met onderliggende trauma's kunnen ook die neiging hebben om als het ware te verdwijnen, er niet te willen zijn in het beleven.

Een besef van aanwezigheid is volgens mij niet iets van het oog, oor, neus, tong, en lichaam. Het is iets mentaals. Iets van mano-vinnana, denk ik.
Een besef van aanwezigheid heeft een Boeddha ook wel lijkt me. Het is wel wat anders dan een Ego besef, of een soort besef dat je als mentale entiteit aanwezig bent.
Een verlichte is meer als licht aanwezig in de wereld of op een heldere manier.

Instinctief ervaren wij echter vaak dat we als Ik, ego, entiteit aanwezig zijn en niet als helderheid/licht.
Dat maakt nogal uit voor de activiteiten die in en via ons ontstaan. Zoals het ook veel uitmaakt of je een opgerold touw ziet als opgerold touw of als een slang.

Van de eeuwigheid van die helderheid van geest weet ik niks.
Maar ik neig het te zien als een aspect van mentaal bewustzijn (mano-vinnana) en dat is niet eeuwig.

Mijn algemene gevoel blijft ook altijd...en het hart dan??

[lang kwaat]

Hey dokter Steve,

Nog even over jouw geliefde thema, toe-eigening?

Vind jij dat je een ME patiënt of long-covid patiënt kunt vertellen:

..."meneer of mevrouw...als u de vermoeidheid niet toe-eigent bent u zo fit als een hoentje. U lijdt niet onder die vermoeidheid of de klachten van ME of long-covid, u lijdt omdat ie zich de klachten toe-eigent. U bent niet echt moe, maar u eigent zich moeheid toe. Als u dat niet zou doen kunt u best een marathon lopen en aan het werk en mankeert u eigenlijk niks...

Was getekend UWV dokter Steve.

Akkoord? Handtekening zetten? Ze moeten weer aan het werk en niet zo alles toe-eigenen?

[Steve]

Hey dokter Steve,

Nog even over jouw geliefde thema, toe-eigening?

Vind jij dat je een ME patiënt of long-covid patiënt kunt vertellen:

..."meneer of mevrouw...als u de vermoeidheid niet toe-eigent bent u zo fit als een hoentje. U lijdt niet onder die vermoeidheid of de klachten van ME of long-covid, u lijdt omdat ie zich de klachten toe-eigent. U bent niet echt moe, maar u eigent zich moeheid toe. Als u dat niet zou doen kunt u best een marathon lopen en aan het werk en mankeert u eigenlijk niks...

Was getekend UWV dokter Steve.

Akkoord? Handtekening zetten? Ze moeten weer aan het werk en niet zo alles toe-eigenen?

Neen. Dit is een karikatuur.

Toe-eigening gaat niet over het ontkennen van ziekte, lichamelijke beperkingen of uitputting. ME en long-covid zijn reële, ernstige aandoeningen. Die verdwijnen niet door een mentale houding en niemand wordt er fysiek capabeler van door “niet toe te eigenen”.

Waar toe-eigening op wijst, speelt zich af op een heel ander niveau: niet op de eerste pijl van pijn en beperking, maar op de tweede pijl: de mentale verstrikking die er bovenop kan komen. Dat onderscheid is alleen zinvol binnen een expliciete boeddhistische beoefening, bij mensen die daar bewust voor kiezen én voldoende stabiliteit en onderscheidingsvermogen hebben.

Buiten die context wordt het concept niet alleen onjuist toegepast, maar schadelijk verdraaid. Het is geen algemeen psychologisch advies, geen morele maatstaf en zeker geen criterium voor arbeidsgeschiktheid.

Dus nee — geen handtekening.
Niet omdat toe-eigening onzin is, maar omdat jij het hier karikaturaal toewijst aan waar het helemaal niet thuishoort.

[Steve]

natuurlijke helderheid...  een soort licht... en het hart dan??

Aanvullend aan bovenstaande en mijn eerdere reactie op Gouden middenweg nuancerend, wil ik het volgende even toelichten vanuit de tradities waar ik het meest mee vertrouwd ben.

In Dzogchen en Mahamudra spreekt men van "helder licht" (prabhasvara), met een onderscheid tussen moeder- en kind-heldere-licht.

Het moeder-heldere-licht is de oorspronkelijke aard van de geest: leeg, helder en gewaar. Het is ongeboren, niet samengesteld en vormt de basis waarin ervaring verschijnt. Het is iets universeels, maar geen object of identiteit en kan niet worden vastgehouden.

Het kind-heldere-licht is de herkenning daarvan in ervaring, bijvoorbeeld in meditatie, droom, diepe slaap of bij sterven. Aanvankelijk kan dit perspectief nog subtiel en betrekkelijk zijn: er is een gevoel van “ik ervaar helderheid”. Het kindlicht kan dus nog vervagen zolang de herkenning zich niet ontdoet van die gehechtheid of projectie.

De verdere beoefening bestaat dan niet uit het verenigen van moeder- en kindlicht; maar in het komen te zien dat er nooit een echt onderscheid is geweest. Wat ophoudt, is het misverstand dat ze gescheiden zijn. Herkennen betekent niet identificeren; gehechtheid aan leegte of helderheid blijft volgens deze tradities nog steeds verstrikking.

Wat is de plaats van het hart/liefde hierin?

Natuurlijke openheid, liefde en mededogen zijn geen extra toevoeging hierop. Wanneer de geest niet verstrikt raakt in gehechtheid, afkeer of zelfprojecties, ontstaat er vanzelf een zachte, open resonantie. Alles wat verschijnt kan er dan zijn zoals het is; helderheid en warmte gaan dus samen.

Bevrijding is in die zin dan niet iets wat je moet creëren of vasthouden, maar iets wat oplicht in het zien van wat al is. Helderheid en openheid, kijken en gewaar zijn, vallen dan samen. Vanuit die basis kan een natuurlijke liefde en mededogen opkomen, niet als emotie, niet als iets toe te voegen, maar als een vanzelfsprekende spontae aanwezigheid.

[lang kwaat]

Hey dokter Steve,

Nog even over jouw geliefde thema, toe-eigening?

Vind jij dat je een ME patiënt of long-covid patiënt kunt vertellen:

..."meneer of mevrouw...als u de vermoeidheid niet toe-eigent bent u zo fit als een hoentje. U lijdt niet onder die vermoeidheid of de klachten van ME of long-covid, u lijdt omdat ie zich de klachten toe-eigent. U bent niet echt moe, maar u eigent zich moeheid toe. Als u dat niet zou doen kunt u best een marathon lopen en aan het werk en mankeert u eigenlijk niks...

Was getekend UWV dokter Steve.

Akkoord? Handtekening zetten? Ze moeten weer aan het werk en niet zo alles toe-eigenen?

Neen. Dit is een karikatuur.

Toe-eigening gaat niet over het ontkennen van ziekte, lichamelijke beperkingen of uitputting. ME en long-covid zijn reële, ernstige aandoeningen. Die verdwijnen niet door een mentale houding en niemand wordt er fysiek capabeler van door “niet toe te eigenen”.

Waar toe-eigening op wijst, speelt zich af op een heel ander niveau: niet op de eerste pijl van pijn en beperking, maar op de tweede pijl: de mentale verstrikking die er bovenop kan komen. Dat onderscheid is alleen zinvol binnen een expliciete boeddhistische beoefening, bij mensen die daar bewust voor kiezen én voldoende stabiliteit en onderscheidingsvermogen hebben.

Buiten die context wordt het concept niet alleen onjuist toegepast, maar schadelijk verdraaid. Het is geen algemeen psychologisch advies, geen morele maatstaf en zeker geen criterium voor arbeidsgeschiktheid.

Dus nee — geen handtekening.
Niet omdat toe-eigening onzin is, maar omdat jij het hier karikaturaal toewijst aan waar het helemaal niet thuishoort.

Ik prikkelde wat.

maar wat betekent het dan precies dat een ME of long covid patiënt niet verstrikt raakt in de vermoeidheid die ze voelen en kun je dat kiezen?

[Steve]

maar wat betekent het dan precies dat een ME of long covid patiënt niet verstrikt raakt in de vermoeidheid die ze voelen en kun je dat kiezen?

De vermoeidheid zelf verdwijnt niet; ze is reëel. Beoefening helpt je er echter niet in verstrikt te raken: je hoeft niet te grijpen of af te wijzen, je ziet het gewoon zoals het is. Dat betekent niet dat je onaangedaan wordt, je voelt nog steeds wat er is, maar je reageert er niet automatisch op met gehechtheid of afkeer. Dit vraagt stabiliteit, helderheid en inzicht in de belastende effecten van de tweede pijl. Zonder die basis heeft het geen zin om iemand aan te raden dit “te doen”; wie die helderheid en stabiliteit niet heeft, kan er simpelweg niet voor kiezen.

Kan men wel in die basis-helderheid blijven, ondanks het voelen van vermoeidheid, dan kan juist uit die basis spontane, natuurlijke liefde en mededogen opkomen, zonder inspanning. Zonder die basis kost liefde veel moeite.

Ken je dat niet? Mensen die enorm verlies hebben geleden, of op sterven na dood zijn, en toch degenen die hen komen bezoeken kunnen troosten en geruststellen?
Dat zijn lang niet altijd Boeddhisten. Op de een of andere manier zijn zij tot dezelfde stabiliteit, helderheid en inzicht gekomen. Daar heb ik diep respect voor.

[lang kwaat]

natuurlijke helderheid...  een soort licht... en het hart dan??

Aanvullend aan bovenstaande en mijn eerdere reactie op Gouden middenweg nuancerend, wil ik het volgende even toelichten vanuit de tradities waar ik het meest mee vertrouwd ben.

In Dzogchen en Mahamudra spreekt men van "helder licht" (prabhasvara), met een onderscheid tussen moeder- en kind-heldere-licht.

Het moeder-heldere-licht is de oorspronkelijke aard van de geest: leeg, helder en gewaar. Het is ongeboren, niet samengesteld en vormt de basis waarin ervaring verschijnt. Het is iets universeels, maar geen object of identiteit en kan niet worden vastgehouden.

Het kind-heldere-licht is de herkenning daarvan in ervaring, bijvoorbeeld in meditatie, droom, diepe slaap of bij sterven. Aanvankelijk kan dit perspectief nog subtiel en betrekkelijk zijn: er is een gevoel van “ik ervaar helderheid”. Het kindlicht kan dus nog vervagen zolang de herkenning zich niet ontdoet van die gehechtheid of projectie.

De verdere beoefening bestaat dan niet uit het verenigen van moeder- en kindlicht; maar in het komen te zien dat er nooit een echt onderscheid is geweest. Wat ophoudt, is het misverstand dat ze gescheiden zijn. Herkennen betekent niet identificeren; gehechtheid aan leegte of helderheid blijft volgens deze tradities nog steeds verstrikking.

Ja, het idee is dat je jezelf wel uit het moeras kan trekken als je maar de juiste kennis, juiste visie, juiste inzichten, juiste ontdekkingen doet.
Het hoofd zit vol met dat soort 'wetenswaardigheden' over wat die juiste kennis, juiste visies, juiste inzichten en juiste ontdekkingen zijn.

Voel je het niet? Ben je het nooit zat? Het gewicht van al die bagage?

Als het over verstrikking gaat, zijn we dan niet verstrikt in de pretentie dat we alles wel weten over hoe je bevrijding realiseert, verlichting, hoe je ontwaakt?
Weten we er echt wel iets van? Weten de meesters er zelfs wel iets van?
En is het wel waar dat ze bevrijding realiseerden op de manier waarop ze dat zelf denken en achteraf analyseren?
Of is ook dat allemaal maar een kwestie van perspectief?

[lang kwaat]

maar wat betekent het dan precies dat een ME of long covid patiënt niet verstrikt raakt in de vermoeidheid die ze voelen en kun je dat kiezen?

De vermoeidheid zelf verdwijnt niet; ze is reëel. Beoefening helpt je er echter niet in verstrikt te raken: je hoeft niet te grijpen of af te wijzen, je ziet het gewoon zoals het is. Dat betekent niet dat je onaangedaan wordt, je voelt nog steeds wat er is, maar je reageert er niet automatisch op met gehechtheid of afkeer. Dit vraagt stabiliteit, helderheid en inzicht in de belastende effecten van de tweede pijl. Zonder die basis heeft het geen zin om iemand aan te raden dit “te doen”; wie die helderheid en stabiliteit niet heeft, kan er simpelweg niet voor kiezen.

Kan men wel in die basis-helderheid blijven, ondanks het voelen van vermoeidheid, dan kan juist uit die basis spontane, natuurlijke liefde en mededogen opkomen, zonder inspanning. Zonder die basis kost liefde veel moeite.

Ken je dat niet? Mensen die enorm verlies hebben geleden, of op sterven na dood zijn, en toch degenen die hen komen bezoeken kunnen troosten en geruststellen?
Dat zijn lang niet altijd Boeddhisten. Op de een of andere manier zijn zij tot dezelfde stabiliteit, helderheid en inzicht gekomen. Daar heb ik diep respect voor.

Het hangt er vanaf waarom iemand dat doet. Veel mensen willen niet laten zien dat ze lijden. Dat is trouwens ook instinctief. Dieren willen dit ook niet. Want je kwetsbaar tonen is in de natuur niet voordelig. Naast instinctief je kwetsbaarheid niet tonen speelt denk ik ook dat mensen niet graag in het openbaar lijden vanwege Imago perikelen. Je moet niet zeuren, klagen, negatief doen. Gewoon doorgaan. Veel mensen lijden op een verborgen manier. Ze vinden vaak ook dat ze dit helemaal zelf moeten doen allemaal. Ze willen niet laten zien dat ze lijden omdat ze niet willen dat anderen weer lijden onder hun lijden. En misschien doen sommige mensen gewoon erg hun best om te tonen dat ze de lessen over de 2e pijl waargemaakt hebben. Als een demonstratie van hun realisatie en wijsheid. Het hangt er vanaf wat speelt. Ik vind het zelf eerder vaak jammer dat mensen op zo'n verborgen manier lijden. Zo eenzaam. Gedeelde smart is halve smart.

Maar waar het mij meer om gaat is dat jij eigenlijk zegt dat die ernstige vermoeidheid van een ME of long covid patient geen lijden is en dat gaat me te ver.

Ik geloof ook dat je niet moet streven om totaal wensloos te worden want dan zal je ook niet werken aan je welzijn en behandelingen zoeken. Het lijkt me ook goed dat een ME of long-covid patiënt die bijvoorbeeld lijdt onder de vermoeidheid iets beters voor zichzelf wenst.

Onvrede met wat is heeft de mensheid natuurlijk ook goeds opgeleverd. Je kunt hierbij denken aan vele behandelingen maar bijvoorbeeld ook zoiets als meer dierenwelzijn. Als iedereen maar vrede heeft met wat is, met hoe slecht dieren worden behandeld bijvoorbeeld, tja...Onvrede is op zich niet slecht natuurlijk. Ik denk vaak dat onvrede met zaken in de wereld gepaster is dan vrede. Denk jij dat onvrede en liefde niet samengaan?

[Steve]

Ja, het idee is dat je jezelf wel uit het moeras kan trekken als je maar de juiste kennis, juiste visie, juiste inzichten, juiste ontdekkingen doet.
Het hoofd zit vol met dat soort 'wetenswaardigheden' over wat die juiste kennis, juiste visies, juiste inzichten en juiste ontdekkingen zijn.

Voel je het niet? Ben je het nooit zat? Het gewicht van al die bagage?

Als het over verstrikking gaat, zijn we dan niet verstrikt in de pretentie dat we alles wel weten over hoe je bevrijding realiseert, verlichting, hoe je ontwaakt?
Weten we er echt wel iets van? Weten de meesters er zelfs wel iets van?
En is het wel waar dat ze bevrijding realiseerden op de manier waarop ze dat zelf denken en achteraf analyseren?
Of is ook dat allemaal maar een kwestie van perspectief?

Het gaat niet om weten hoe het zit, maar om geraakt worden om te beoefenen. Zonder die impuls blijft kennis ballast.
Boeddhisme is geen theorie om te doorgronden, maar een praktijk die je toetst in ervaring. Werkt het niet in de beoefening, dan heeft het begrip geen waarde.

Theorie heeft alleen zin zolang ze richting geeft. Zodra ze gebruikt wordt om te ontleden, te relativeren of karikaturen te maken, verliest ze haar functie en houdt ze de beoefening juist tegen.

Zoals ik eerder al schreef: het is goed om te luisteren naar je ervaringen, maar zonder de grotere richting uit het oog te verliezen. Ervaringen zonder richting worden stuurloos. En voor die richting is wel degelijk enig begrip nodig van waar de beoefening om gaat, m.a.w. naar wat voor soort bevrijding het verwijst.

[Steve]

Het hangt er vanaf waarom iemand dat doet. Veel mensen willen niet laten zien dat ze lijden. Dat is trouwens ook instinctief. Dieren willen dit ook niet. Want je kwetsbaar tonen is in de natuur niet voordelig. Naast instinctief je kwetsbaarheid niet tonen speelt denk ik ook dat mensen niet graag in het openbaar lijden vanwege Imago perikelen. Je moet niet zeuren, klagen, negatief doen. Gewoon doorgaan. Veel mensen lijden op een verborgen manier. Ze vinden vaak ook dat ze dit helemaal zelf moeten doen allemaal. Ze willen niet laten zien dat ze lijden omdat ze niet willen dat anderen weer lijden onder hun lijden. En misschien doen sommige mensen gewoon erg hun best om te tonen dat ze de lessen over de 2e pijl waargemaakt hebben. Als een demonstratie van hun realisatie en wijsheid. Het hangt er vanaf wat speelt. Ik vind het zelf eerder vaak jammer dat mensen op zo'n verborgen manier lijden. Zo eenzaam. Gedeelde smart is halve smart.

Dan heb je zulke mensen jammer genoeg nog niet tegengekomen, je voelt wel degelijk het verschil.

Maar waar het mij meer om gaat is dat jij eigenlijk zegt dat die ernstige vermoeidheid van een ME of long covid patient geen lijden is en dat gaat me te ver.

Ik geloof ook dat je niet moet streven om totaal wensloos te worden want dan zal je ook niet werken aan je welzijn en behandelingen zoeken. Het lijkt me ook goed dat een ME of long-covid patiënt die bijvoorbeeld lijdt onder de vermoeidheid iets beters voor zichzelf wenst.

Onvrede met wat is heeft de mensheid natuurlijk ook goeds opgeleverd. Je kunt hierbij denken aan vele behandelingen maar bijvoorbeeld ook zoiets als meer dierenwelzijn. Als iedereen maar vrede heeft met wat is, met hoe slecht dieren worden behandeld bijvoorbeeld, tja...Onvrede is op zich niet slecht natuurlijk. Ik denk vaak dat onvrede met zaken in de wereld gepaster is dan vrede. Denk jij dat onvrede en liefde niet samengaan?

Hier ga je volgens mij uit van iets wat ik niet zeg. Ernstige vermoeidheid bij ME of long-covid is reëel en zwaar, en brengt vanzelf pijn en beperking met zich mee. Dat ontken ik nergens.

Het onderscheid dat ik maak is dit: pijn, uitputting en beperking zijn één ding; het extra mentale lijden dat ontstaat door verzet, wanhoop of identificatie is iets anders. Dat tweede kan onderzocht worden, het eerste niet weggepraat of opgeheven. Dat is precies wat in het boeddhisme de tweede pijl genoemd wordt. Het eerste ontkennen zou wreed zijn, dat doe ik dan ook niet. Het tweede ontkennen is juist wat vaak tot extra lijden leidt.

Ik zeg ook niet dat iemand wensloos moet worden of geen zorg meer mag dragen voor zichzelf. Behandeling zoeken, grenzen bewaken en verbetering wensen zijn volkomen passend. Waar het hier echt om gaat is niet de wens op zich, maar de gehechtheid die de geest vastzet. Je kunt iets beters wensen zonder jezelf innerlijk te breken wanneer het niet lukt of niet kan lukken.

Misschien helpt een onderscheid maken via een paar extreme voorbeelden.
 
Bij seksueel misbruik bijvoorbeeld is acceptatie niet hetzelfde als ermee instemmen. Acceptatie betekent hier: niet dissociëren van wat er gebeurt, niet doen alsof het niet zo is. Het misbruik erkennen zoals het is, zonder het te rechtvaardigen en zonder jezelf eraan te verliezen. Als je er iets aan kunt doen, doe je dat. Aanvaarding van wat is slaat in deze context noot op een passieve vorm van aanvaarding, maar op een actieve aanvaarding die leidt tot heldere actie als dat nodig is.

Bij situaties waar op dat moment niets aan te veranderen valt, denk aan gevangenschap, ligt het anders. De pijn van de situatie is dan de eerste pijl. De wanhoop, zelfhaat of totale identificatie ermee is dan de tweede. In zo’n geval kan het verminderen van lijden alleen gebeuren door geen extra mentale strijd toe te voegen. Dat vraagt uitzonderlijke stabiliteit en inzicht; het is geen advies dat je zomaar aan iedereen kunt geven. Maar precies dát is het onderscheid waar het hier over gaat.

En ja, onvrede heeft veel goeds voortgebracht. Maar ook daar is het onderscheid essentieel: heldere betrokkenheid is iets anders dan innerlijke verkramping. Je kunt geraakt zijn door onrecht en juist handelen vanuit zorg en liefde, zonder dat je geest voortdurend in conflict is met wat er nu is. Liefde en engagement vragen geen innerlijke oorlog, maar komen juist moeiteloos en spontaan op in die basis-helderheid.

Dus nee, het punt is niet: alles maar accepteren en niets meer doen.
Het punt is: handelen zonder jezelf te verliezen.
Onvrede en liefde sluiten elkaar niet uit, maar onvrede die uit verstrikking komt put uit, terwijl liefde die rust in helderheid juist de nodige draagkracht geeft.

De vraag die voor ieder van ons blijft, is waar de eerste pijl eindigt en waar we zelf een tweede toevoegen, ook zichtbaar in wat hier op het forum gebeurt.
Dat onderzoeken kan pijnlijk zijn, maar precies daar ligt ook ruimte voor meer vrijheid. Voor mij is dát de inspiratie die ik uit het boeddhisme haal.

[lang kwaat]

Zoals ik eerder al schreef: het is goed om te luisteren naar je ervaringen, maar zonder de grotere richting uit het oog te verliezen. Ervaringen zonder richting worden stuurloos. En voor die richting is wel degelijk enig begrip nodig van waar de beoefening om gaat, m.a.w. naar wat voor soort bevrijding het verwijst.

Misschien, zit wel wat in. Aan de andere kant ben ik er niet zo van overtuigd Steve. Het idee is dan, als het ware, dat je naar die bevrijding, (waarvan je voorstelt dat het zus of zo is)  moet toewerken. Bijvoorbeeld, je stelt je bevrijding voor als een ultieme afkoeling en passieloosheid. Dan werk je daar naar toe en dan moet dus die passie weg. Je vindt dan dat je moet ontnuchteren en afkoelen want zo zie je bevrijding. Of je vindt dat bevrijding het ontbreken van toe-eigenen is dus moet je toe-eigenen wegnemen. Of je vindt dat bevrijding een staat van egoloosheid is dus moet dat ego weg. Of je vindt dat bij bevrijding elk Ik en mijn maken ontbreekt dus ga je je inzetten dat weg te krijgen, etc. Of je stelt je bevrijding voor als een niet geraakt worden door wat dan ook en vindt dus dat geraaktheid weg moet, etc.

Maar wordt op deze manier bevrijding en de weg niet iets heel technisch? Oftewel, moet je wel zulke voorstellingen maken?
Ik snap jouw logica wel want als je niet weet waar je naar toe moet werken waar ben je dan mee bezig? Een Pad of methode of beoefening of training moet ook een doel hebben en dat doel moet je je ergens ook voorstellen want anders hangt alles maar in het luchtledige.

Toch, mystici bijvoorbeeld zien dit totaal niet als de weg. Die vinden juist dat je het Pad in duister moet bewandelen. Je hoeft niet te weten wat het doel is, sterker, dat is alleen maar een valkuil, een hindernis. In boeddhisme zie ik ook wel dit geluid dat je eigenlijk je veel meer moet laten leiden door de lessen die je van binnenuit krijgt. Die kunnen wel heel anders zijn dan wat je je voorstelt dat je moet doen of wat in de boeken staat of de leraren zeggen. In deze stromingen is bevrijding veel meer een roeping en een beantwoording aan je bestemming. Tilopa zie ik ook als iemand die zo ging. Jezus ook. Ik vind dit zelf een hele andere vorm van spiritualiteit.

Het lijkt heel logisch dat je de zaken wat uitgedokterd moet hebben om te weten wat je moet doen en niet doen, wat je moet beoefenen, ontwikkelen, cultiveren. Maar ik geloof toch dat de echte lessen wel eens anders kunnen zijn en meer van binnenuit komen, en veel meer intuïtief van aard zijn of als een soort gnosis zich aan je opdringen. Ik heb zelf het gevoel dat dit een levendiger soort spiritualiteit is en ook leidt tot andere resultaten dan een vrij technisch Pad volgen waar je al min of meer uitgestippeld hebt waar je gaat uitkomen.

Je kunt wel degelijk vraagtekens zetten, vind ik, of we bijvoorbeeld zelf de richting moeten bepalen of dat we gewoon moeten luisteren naar de richting die we opgestuurd worden.
Ik merk dat ik dat laatste mis in de Pali sutta's. Het is zeker aanwezig in boeddhisme als geheel maar de Pali sutta's zitten in een andere sfeer vind ik.

Ik neig er ook toe dat je Boeddha's bevrijding niet los kunt zien van zijn roeping en de vervulling van zijn roeping. Voor mij is het een beetje vreemd dat de Boeddha er zelf zoiets technisch van heeft gemaakt. Althans, de taal is zo technisch.

Het is niet dat ik het nut van training, ontwikkeling, cultivering wil ondermijnen maar het voelt soms zo zielloos allemaal. Zo technisch. Ik loop daar altijd weer tegenaan.
Ik moet mijn eigen weg hierin nog wat vinden.

[lang kwaat]

[grote knip]

De vraag die voor ieder van ons blijft, is waar de eerste pijl eindigt en waar we zelf een tweede toevoegen, ook zichtbaar in wat hier op het forum gebeurt.
Dat onderzoeken kan pijnlijk zijn, maar precies daar ligt ook ruimte voor meer vrijheid. Voor mij is dát de inspiratie die ik uit het boeddhisme haal.

Duidelijke voorbeelden. Nog even over die pijlen. Ik geloof zelf dat lijden mentaal is. Rupa lijdt niet. Je kunt het lichaam verbranden. Het voelt niks.
Kwalen zijn mentaal, ze worden gevoeld. Vermoeidheid wordt gevoeld. Het is dus denk ik niet zo dat de eerste pijl fysiek lijden is. Alle pijlen zijn mentaal, zijn onderdeel van beleving.
Kwalen, pijn, vermoeidheid, zijn zaken die worden beleefd. Ze worden beleefd als beperkingen, onaangenaam. De wanhoop, de boosheid, de angst bij wat op deze manier beleefd wordt, is ook beleving.

Het is allemaal beleving, beide pijlen. Als dit zo is, kun je dan wel zeggen...ik kan me de beleving van pijn, kwalen, vermoeidheid niet toe-eigenen?


Ik ga later in op de rest (als ik dan nog leef).

[Steve]

Zoals ik eerder al schreef: het is goed om te luisteren naar je ervaringen, maar zonder de grotere richting uit het oog te verliezen. Ervaringen zonder richting worden stuurloos. En voor die richting is wel degelijk enig begrip nodig van waar de beoefening om gaat, m.a.w. naar wat voor soort bevrijding het verwijst.

Misschien, zit wel wat in. Aan de andere kant ben ik er niet zo van overtuigd Steve. Het idee is dan, als het ware, dat je naar die bevrijding, (waarvan je voorstelt dat het zus of zo is)  moet toewerken.
…

Wederom krijg ik het gevoel dat je weer een karikatuur maakt van wat ik bedoel. Ik pleit niet voor het toewerken naar een vooraf bedachte staat van afkoeling, passieloosheid of onaangedaanheid. Dat zou inderdaad technisch en doods worden, maar dat is precies níét waar de sutta’s of Mahamudra/Dzogchen op mikken.

Het gaat niet om een ideaal eindpunt dat je probeert te realiseren, maar om het hier-en-nu onderzoeken van verstrikking: wat wordt toegevoegd, wat kan wegvallen, en wat blijft over wanneer je stopt met voeden wat niet werkt. Dat vraagt richting, maar geen vast beeld. Zonder richting verzandt beoefening in vaagheid; met vaste beelden verstijft ze.

Wat jij “van binnenuit geleid worden” noemt, wordt volgens mij in boeddhisme ook weer niet ontkend, maar ook wel niet geromantiseerd. Innerlijke impulsen worden niet automatisch als wijs gezien. Ze worden getoetst aan helderheid en effect: vermindert dit lijden of niet? Dat is geen technische aangelegenheid, dat is nuchterheid.

En ja, de taal van de sutta’s is soms technisch. Dat is volgens mij echter geen gebrek aan ziel, maar een bewuste correctie op zelfmisleiding. Intuïtie zonder onderscheidingsvermogen ontspoort net zo goed als techniek zonder levendigheid.

Voor mij is het dus geen keuze tussen een levende roeping of een “technisch pad”. Bevrijding wordt niet bereikt door te weten hoe het zit, maar ook weer niet door blind vertrouwen op innerlijke stemmen. Je beoefent, je kijkt wat het doet, en je laat wat niet bevrijdt. Zo simpel en zo onromantisch is het.

[Steve]

Nog even over die pijlen. Ik geloof zelf dat lijden mentaal is. Rupa lijdt niet. Je kunt het lichaam verbranden. Het voelt niks.
Kwalen zijn mentaal, ze worden gevoeld. Vermoeidheid wordt gevoeld. Het is dus denk ik niet zo dat de eerste pijl fysiek lijden is. Alle pijlen zijn mentaal, zijn onderdeel van beleving.
Kwalen, pijn, vermoeidheid, zijn zaken die worden beleefd. Ze worden beleefd als beperkingen, onaangenaam. De wanhoop, de boosheid, de angst bij wat op deze manier beleefd wordt, is ook beleving.

Het is allemaal beleving, beide pijlen. Als dit zo is, kun je dan wel zeggen...ik kan me de beleving van pijn, kwalen, vermoeidheid niet toe-eigenen?

Dat alles wat ervaren wordt “mentaal gekend” is, klopt. Maar er is toch weer een nuance verschil dat je best niet door elkaar haalt.

De Boeddha onderscheidt de twee pijlen niet omdat de ene fysiek en de andere mentaal zou zijn, maar omdat ze verschillend functioneren.

De eerste pijl is het onvermijdelijke verschijnen van onaangenaam gevoel: pijn, uitputting, beperking. Dat dit via bewustzijn gekend wordt, doet er niet toe. Het verschijnt door contact. Punt. Daar is geen keuze. Het verschijnt sowieso.

De tweede pijl is wat wijzelf daarbovenop leggen: verzet, zelfverhaal, identificatie, wanhoop. Dat is geen automatisch gegeven, maar een aangeleerde reactie. Dáár zit de speelruimte.

Als je alles op één hoop gooit als ‘beleving’, maak je het onderscheid onzichtbaar dat juist bedoeld is om lijden te verminderen. Dan blijft er geen werkveld meer over, alleen discussie.

Niet-toe-eigenen betekent dus niet dat pijn of vermoeidheid niet beleefd worden. Het betekent dat ze niet worden vastgezet als ik, mijn, dit mag niet, dit ben ik. Het voelen blijft, de verstrikking niet noodzakelijk.

Als je dat onderscheid niet accepteert, dan wordt de hele leer van de tweede pijl leeg. En dan is er inderdaad geen verschil meer tussen een ongeoefende geest en een ontwaakte — wat de sutta’s expliciet tegenspreken.

Kort gezegd:
alles is beleving, ja, maar niet alles is verstrikking. Daar gaat het om.

[lang kwaat]

Zoals ik eerder al schreef: het is goed om te luisteren naar je ervaringen, maar zonder de grotere richting uit het oog te verliezen. Ervaringen zonder richting worden stuurloos. En voor die richting is wel degelijk enig begrip nodig van waar de beoefening om gaat, m.a.w. naar wat voor soort bevrijding het verwijst.

Misschien, zit wel wat in. Aan de andere kant ben ik er niet zo van overtuigd Steve. Het idee is dan, als het ware, dat je naar die bevrijding, (waarvan je voorstelt dat het zus of zo is)  moet toewerken.
…

Wederom krijg ik het gevoel dat je weer een karikatuur maakt van wat ik bedoel. Ik pleit niet voor het toewerken naar een vooraf bedachte staat van afkoeling, passieloosheid of onaangedaanheid. Dat zou inderdaad technisch en doods worden, maar dat is precies níét waar de sutta’s of Mahamudra/Dzogchen op mikken.

Het gaat niet om een ideaal eindpunt dat je probeert te realiseren, maar om het hier-en-nu onderzoeken van verstrikking: wat wordt toegevoegd, wat kan wegvallen, en wat blijft over wanneer je stopt met voeden wat niet werkt. Dat vraagt richting, maar geen vast beeld. Zonder richting verzandt beoefening in vaagheid; met vaste beelden verstijft ze.

Wat jij “van binnenuit geleid worden” noemt, wordt volgens mij in boeddhisme ook weer niet ontkend, maar ook wel niet geromantiseerd. Innerlijke impulsen worden niet automatisch als wijs gezien. Ze worden getoetst aan helderheid en effect: vermindert dit lijden of niet? Dat is geen technische aangelegenheid, dat is nuchterheid.

En ja, de taal van de sutta’s is soms technisch. Dat is volgens mij echter geen gebrek aan ziel, maar een bewuste correctie op zelfmisleiding. Intuïtie zonder onderscheidingsvermogen ontspoort net zo goed als techniek zonder levendigheid.

Voor mij is het dus geen keuze tussen een levende roeping of een “technisch pad”. Bevrijding wordt niet bereikt door te weten hoe het zit, maar ook weer niet door blind vertrouwen op innerlijke stemmen. Je beoefent, je kijkt wat het doet, en je laat wat niet bevrijdt. Zo simpel en zo onromantisch is het.

Ja, zo maak jij weer een karikatuur van wat ik bedoel Steve. We doen het omdat we graag elk onze eigen punten maken, denk ik.
Wij kunnen niks anders. Wij zijn puntenslijpers als we elkaar treffen. Jij wilt altijd mij aftroeven (je ontkent het vast weer) en ik jou.

Hoe dan ook, Ik zie het zo dat het wel zo wijs is om vaardigheden te ontwikkelen die er voor zorgen dat je door kan. Door met pijnen, ziekten, kwalen, aftakeling, dat dingen niet gaan zoals je wilt, dat je gescheiden wordt van wat je wilt, verlies van dierbaren ect. De meeste mensen doen dit ook wel uit zichzelf natuurlijk Alleen de Boeddha leert een specifiek soort vaardigheid, bijvoorbeeld de vaardigheid om het vermogen tot mindfulness en wijsheid te herkennen en toe te passen in het moment, in real time.

Je hebt ook hele andere vaardigheden. Iemand kan bijvoorbeeld ook verder met kwalen, aftakeling, ziekte, dood, rampen, verlies door het krachtig geloof dat als je sterft in een hemel je met God verenigt wordt. Of iemand kan verder vanuit het geloof dat ondanks alles, de zaken zich toch voltrekken naar Gods Liefdevolle Wil. Zelfs achter wat pijnlijk is en een mens niet wenst voor zichzelf en anderen. Of iemand kan verder met het gevoel dat Gods wegen nou eenmaal ondoorgrondelijk zijn. Je kunt ook nergens ooit over nadenken en je vooral maar weer storten op etentjes, hobby's, werk etc. Hier in Friesland leren we als kinderen allemaal 'Kop er foar". Niet zeuren, niet klagen, doorzetten. Gewoon aardappels rooien, onkruid wieden, doen wat gedaan moet worden. 
Niet teveel nadenken en bespiegelen over het leven.

Er zijn nogal wat manieren waarop mensen verder kunnen met vermoeidheid, ziekte, aftakeling, dood, verlies, niet krijgen wat je wilt, etc.
Boeddha's Pad is vooral wijsgerig van aard. Want alleen wijsheid kan volgens de Boeddha het hart en de geest werkelijk zuiveren.

Ik denk ook dat het in je karakter moet liggen of je wel of niet iets kan met bepaalde vaardigheden. Het kan best zijn dat je ouders je instructies geven met de bedoeling dat je verder kan met verlies, pijn, aftakeling etc. maar dat je daar toch niks mee kan. Het sluit niet aan bij je karakter.  Of je vrienden, of therapeuten komen met instructies. Het kan ook gelden voor een spirituele leraar. Het moet ook maar bij je passen. Ook bij boeddhisten onderling verschilt het enorm waar men echt wat mee kan.

Maar ergens moet je wel verder en dat vraagt toch, vind ik, ook om een actieve inzet. Boeddha's insteek vind ik hier verwoord:

AN1.39
-"Bhikkhus, I do not see even one other thing that, when untamed, unguarded, unprotected, and unrestrained, leads to such great harm as the mind. The mind, when untamed, unguarded,
unprotected, and unrestrained, leads to great harm

AN1.40
-"Bhikkhus, I do not see even one other thing that, when tamed, guarded, protected,, and restrained, leads to such great good as the mind. The mind, when tamed, guarded, protected, and
restrained, leads to great good.

Ik denk dat vele mensen dit wel weten of al gaandeweg ontdekken. We lijden ook onder onze eigen wilde, ongetemde, onbeschermde geest. Onder onze eigen blinde instincten en neigingen.

Over de Boeddha wordt dan ook gezegd:
-"The Blessed One is an arahant, perfectly enlightened, accomplished in true knowledge and conduct, fortunate, knower of the world, unsurpassed trainer of persons to be tamed, teacher of devas and humans, the Enlightened One, the Blessed One.


Zelfs al zou je weten dat je eigen reacties of neigingen van afkeer, agressie, eigenwaan, zintuiglijk verlangen, driftigheid, fanatisme, obessie etc. je niet beschermen, dan ontdek je dat je er geen controle over hebt. En dat heb je vaardigheid nodig om dat wel onder controle te brengen, te beheersen.

Of je zo echt uit de lijdenspiraal komt kan ik niet bevestigen. Boeddha leerde ook dat hij niet echt vrede had met vaardigheid alleen. En hij leerde ook dat het geen leven is zonder devotie en eerbied voor iets of iemand.

Ik herken me vooral ook in dat gevoel van onvrede met vaardigheid. Vaardigheid kan je zo goed helpen maar om nou te zeggen dat ik dat zoek? Nee.
Je kunt toch niet zeggen dat het einde van lijden een vaardigheid is?
En het zal best iemands vaardigheid zijn dat ie altijd maar positief blijft of dat alles van hem/haar afglijdt maar ik zoek dat niet. Het is allemaal handig maar toch.

Maar mijn ervaring is ook dat ALS je jezelf geen vaardigheden aanleert om om te gaan met verlies, vergankelijkheid, niet krijgen wat je wilt, gevoegd worden bij wat je wilt, kwalen etc., dan zak je ook alleen maar weg in depressie, wanhoop, passiviteit. Ik ben hierin denk ik net zo nuchter als jou.

Sowieso, heb ik ook de waarheid van Boeddha 's lessen herkent dat het vaak nauwelijks moeite kost om iets te doen wat helemaal niet voordelig is voor je eigen en andermans welzijn, en veel moeite kost om wat goeds te doen.

Zoals je weet, geloof ik niet in het innerlijk alles willen oplossen. Innerlijk alles willen oplossen terwijl je ondertussen eigenlijk een leven leidt waar je geweten en onderbewuste en ziel toch nooit vrede mee zal krijgen, is onbegonnen zinloos werk. Daarom is daarnaar luister super belangrijk, vind ik. Je innerlijke stem en lessen moet je niet negeren.
Je moet ook niet, vind ik, onvrede met wat is altijd maar zien als een symptoom van begoocheling en onwetendheid. Het kan ook gewoon kloppen vind ik dat je geen vrede hebt.

[lang kwaat]

Nog even over die pijlen. Ik geloof zelf dat lijden mentaal is. Rupa lijdt niet. Je kunt het lichaam verbranden. Het voelt niks.
Kwalen zijn mentaal, ze worden gevoeld. Vermoeidheid wordt gevoeld. Het is dus denk ik niet zo dat de eerste pijl fysiek lijden is. Alle pijlen zijn mentaal, zijn onderdeel van beleving.
Kwalen, pijn, vermoeidheid, zijn zaken die worden beleefd. Ze worden beleefd als beperkingen, onaangenaam. De wanhoop, de boosheid, de angst bij wat op deze manier beleefd wordt, is ook beleving.

Het is allemaal beleving, beide pijlen. Als dit zo is, kun je dan wel zeggen...ik kan me de beleving van pijn, kwalen, vermoeidheid niet toe-eigenen?

Dat alles wat ervaren wordt “mentaal gekend” is, klopt. Maar er is toch weer een nuance verschil dat je best niet door elkaar haalt.

De Boeddha onderscheidt de twee pijlen niet omdat de ene fysiek en de andere mentaal zou zijn, maar omdat ze verschillend functioneren.

De eerste pijl is het onvermijdelijke verschijnen van onaangenaam gevoel: pijn, uitputting, beperking. Dat dit via bewustzijn gekend wordt, doet er niet toe. Het verschijnt door contact. Punt. Daar is geen keuze. Het verschijnt sowieso.

De tweede pijl is wat wijzelf daarbovenop leggen: verzet, zelfverhaal, identificatie, wanhoop. Dat is geen automatisch gegeven, maar een aangeleerde reactie. Dáár zit de speelruimte.

Als je alles op één hoop gooit als ‘beleving’, maak je het onderscheid onzichtbaar dat juist bedoeld is om lijden te verminderen. Dan blijft er geen werkveld meer over, alleen discussie.

Niet-toe-eigenen betekent dus niet dat pijn of vermoeidheid niet beleefd worden. Het betekent dat ze niet worden vastgezet als ik, mijn, dit mag niet, dit ben ik. Het voelen blijft, de verstrikking niet noodzakelijk.

Als je dat onderscheid niet accepteert, dan wordt de hele leer van de tweede pijl leeg. En dan is er inderdaad geen verschil meer tussen een ongeoefende geest en een ontwaakte — wat de sutta’s expliciet tegenspreken.

Kort gezegd:
alles is beleving, ja, maar niet alles is verstrikking. Daar gaat het om.

Duidelijk, mee eens ook. Ja, dit gaat echt over het trainen van de geest. Ik vind dat een vaardigheid. Een goede vaardigheid.
Ik vind het niet hetzelfde als het cultiveren van het hart.
Laat staan het (h)erkennen van de ziel (dat wat niet te cultiveren is maar ons cultiveert).

Overigens, een beetje om weer af te troeven maar ook wel om te informeren: Zelfs de eerste pijl is niet onvermijdelijk voor hoog gerealiseerde beoefenaars. Boeddha kende bijvoorbeeld de staat waarin gevoelens (vedana) en perceptie (sanna) eindigt.  Met dat als referentie wordt volgens mij ook duidelijk dat als er weer gevoelens en waarnemingen ontstaan, er ook een element van belasting her-verschijnt. Hoe miniem ook. Ik denk dus niet dat je kunt zeggen dat de Boeddha leerde dat alle last komt van de tweede pijl.

Trouwens, Maha Boowa leert dat het onderscheid in onaangenaam, aangenaam en neutraal gevoel ten diepste berust op een proces van oordelen en niet een zuiver kennen. Het zuivere kennen kent kennelijk alles alleen maar als gevoel. "Onaangenaam" is dus volgens mij volgens hem niet echt een manier waarop het beleefd wordt maar er zit dan nog altijd een element van oordelen in de geest. Zou Mahamudra en Dzogchen dit ook niet leren? En is er dus ook een ontsnapping aan onaangenaam gevoel, namelijk, het einde van alle oordelen? Een zuiver kennen?

[Steve]

Ja, zo maak jij weer een karikatuur van wat ik bedoel Steve. We doen het omdat we graag elk onze eigen punten maken, denk ik.
Wij kunnen niks anders. Wij zijn puntenslijpers als we elkaar treffen. Jij wilt altijd mij aftroeven (je ontkent het vast weer) en ik jou.

Hoe dan ook...

Ik denk niet dat we hier elkaars punt aftroeven; we zitten alleen op een ander snijvlak. En dat verschil wil ik scherp houden, juist om misverstanden te vermijden.

Je beschrijving van vaardigheden klopt natuurlijk. Mensen ontwikkelen allerlei manieren om met verlies, ziekte, aftakeling en tegenslag om te gaan: geloof, doorzetten, zingeving, afleiding, discipline, devotie. Dat is menselijk, en vaak ook noodzakelijk. De Boeddha ontkent dat nergens. Integendeel: zonder enige vaardigheid zak je weg in wanhoop of apathie. Daar zijn we het eens.

Maar precies daar ligt ook het onderscheid dat ik blijf maken: vaardigheid is niet hetzelfde als bevrijding. Vaardigheid temt de geest, maakt het leven leefbaar, geeft draagkracht. Dat is waardevol — maar het raakt de wortel niet automatisch. Dat zegt de Boeddha zelf ook, daar hebben we het toch al over gehad?

Maar inderdaad: dat is geen eindpunt. Het biedt wel een stabielere grond om de aandacht dan meer te kunnen richten op de wortel zelf. Zolang die wortel van gehechtheid en identificatie blijft bestaan, kan men nog zo vaardig zijn, bevrijding is het niet. Ik beschouw mezelf dan ook niet als bevrijd.

Wat het boeddhistische pad onderscheidt, is niet dat het “wijzer” of “technischer” is dan andere wegen, maar dat het expliciet onderzoekt waar lijden wordt toegevoegd. Niet door het leven te herinrichten of de juiste houding te cultiveren, maar door te zien wat de geest zelf doet: grijpen, afweren, identificeren. Dat is geen ideaalbeeld van bevrijding waar je naartoe werkt, maar een praktisch onderzoek in real time.

Dat is ook waarom ik blijf hameren op "richting". Niet als einddoel, niet als vast beeld, maar als onderscheidingsvermogen: wat bevrijdt en wat niet. Zonder dat onderscheid vervaagt alles tot “ieder zijn weg”, en dan verdwijnt precies datgene wat de Boeddha onderwees.

Je punt over roeping, innerlijke stem en devotie herken ik. Maar ook daar is de boeddhistische nuchterheid onverbiddelijk: innerlijkheid op zich is geen criterium. De vraag blijft altijd dezelfde: werkt het, of niet? Vermindert het verstrikking, of verplaatst het die alleen?

En ja: onvrede is niet per definitie misleiding. Soms klopt het dat je geen vrede hebt. Ook daar hadden we het al over

En ja, onvrede heeft veel goeds voortgebracht. Maar ook daar is het onderscheid essentieel: heldere betrokkenheid is iets anders dan innerlijke verkramping. Je kunt geraakt zijn door onrecht en juist handelen vanuit zorg en liefde, zonder dat je geest voortdurend in conflict is met wat er nu is. Liefde en engagement vragen geen innerlijke oorlog, maar komen juist moeiteloos en spontaan op in die basis-helderheid.

Dus nee, het punt is niet: alles maar accepteren en niets meer doen.
Het punt is: handelen zonder jezelf te verliezen.
Onvrede en liefde sluiten elkaar niet uit, maar onvrede die uit verstrikking komt put uit, terwijl liefde die rust in helderheid juist de nodige draagkracht geeft.

Kort gezegd:
vaardigheid is noodzakelijk, maar niet voldoende.
innerlijke leiding kan waardevol zijn, maar is niet vanzelf wijs.
en bevrijding is geen techniek, maar ook geen mystiek lot.

Je beoefent, je kijkt, je laat wat niet bevrijdt.

Dat hoeft jou niet aan te spreken, prima.
Maar dit is wel degelijk waar het boeddhisme op mikt.
Dat benoemen is geen aftroeven, maar helder blijven over waar het gesprek over gaat.

[Steve]

Zelfs de eerste pijl is niet onvermijdelijk voor hoog gerealiseerde beoefenaars. Boeddha kende bijvoorbeeld de staat waarin gevoelens (vedana) en perceptie (sanna) eindigt.  Met dat als referentie wordt volgens mij ook duidelijk dat als er weer gevoelens en waarnemingen ontstaan, er ook een element van belasting her-verschijnt. Hoe miniem ook. Ik denk dus niet dat je kunt zeggen dat de Boeddha leerde dat alle last komt van de tweede pijl.

Ook daar hebben we het al over gehad. Van de eerste pijl komt niet sowieso de last van het lijden, maar wel de spanning van bestaan. Als er last/lijden voortkomt uit deze spanning, die gewoon inherent aan het leven is, dan is er al een tweede pijl aan toegevoegd.

Ik blijf er bij, de honger naar eten, de honger naar je een beetje goed voelen, dat zijn nu eenmaal spanningen die inherent zijn aan het leven. Dat ze lijden (dukkha) blijven geven is er niet inherent mee verbonden.

Voor mij is het niet nodig dat elke vorm van honger of spanning verdwijnt om van het einde van lijden te kunnen spreken. Fysieke honger hoort nu eenmaal bij het leven. Die kan spanning geven, maar hoeft op zichzelf geen dukkha te zijn.

Er zijn inderdaad zeer diepe staten waarin gevoel en perceptie "tijdelijk" ophouden (zoals nirodha-samapatti). Maar dat is van een ander niveau dan de leer van de twee pijlen. De Boeddha presenteert de twee pijlen niet vanuit dit standpunt, maar vanuit het standpunt van "zolang ervaring verschijnt", nl. door het bestaan, en dat dit niet ontvlucht hoeft te worden om bevrijdt te zijn van het lijden. De Boeddha presenteert zulke staten niet als bevrijding, ook al lijken ze dat te zijn, ze zijn dat juist niet, omdat ze tijdelijk zijn. Bevrijding in dit bestaan dient zich dus op een ander niveau voor te doen.

Het gaat dus niet om het wegwerken van gevoel op een absoluut niveau. Het gaat erom te zien wat verstrikt maakt en wat simpelweg verschijnt. Zelfs in de meest verfijnde staten kan er ervaring zijn, maar zonder verstrikking brengt dit geen lijden voort, hetzelfde geldt voor de grovere staten.

Trouwens, Maha Boowa leert dat het onderscheid in onaangenaam, aangenaam en neutraal gevoel ten diepste berust op een proces van oordelen en niet een zuiver kennen. Het zuivere kennen kent kennelijk alles alleen maar als gevoel. "Onaangenaam" is dus volgens mij volgens hem niet echt een manier waarop het beleefd wordt maar er zit dan nog altijd een element van oordelen in de geest. Zou Mahamudra en Dzogchen dit ook niet leren? En is er dus ook een ontsnapping aan onaangenaam gevoel, namelijk, het einde van alle oordelen? Een zuiver kennen?

Met alle respect voor Maha Boowa, maar een beschrijving van een zuiver kennen dat alles enkel als gevoel kent, kan filosofisch zinvol zijn, maar is niet noodzakelijk om ontspanning te brengen in het toe-eigenen van “onaangenaam gevoel”.

In Mahamudra en Dzogchen gaat het niet om het wegwerken van voelen of oordelen, maar om het loslaten van identificatie ermee, zodat ze geen lijden voortbrengen.

Volgens deze tradities kan bevrijding volledig hier en nu gerealiseerd worden, ook terwijl ervaring en gevoelens blijven verschijnen. Dat de geest iets functioneel onderscheidt als aangenaam of onaangenaam is daarbij geen probleem; wat bevrijdt is, is dat dit niet meer wordt vastgezet als “ik” of “mijn”.

Bevrijding betekent dan ook niet dat lichaam, gevoel of onderscheidend functioneren verdwijnen. Het lichaam blijft reageren, gevoelens blijven verschijnen, en praktische oordelen blijven werkzaam. Wat wegvalt, is de zelfbetrokken verkramping waarmee dit alles normaal gepaard gaat.

In die zin functioneren lichaam en geest verder als een voertuig (een voertuig dat best wel wat onderhoud nodig heeft zo nu en dan), zonder dat hun ervaringen nog lijden veroorzaken. Gevoel en oordeel verschijnen nog, maar zonder toe-eigening. Dat is waar Mahamudra en Dzogchen op wijzen: niet het stoppen van de ervaring, maar het vrij zijn in de ervaring.

[lang kwaat]

Hi Steve,

Er is veel over te zeggen wat je schrijft, maar ik ga het anders doen. Ik wil graag meer tot de kern komen van wat mij hierbij bezig houdt:

Ik kan niet zeggen dat ik zelf het doel van het heilige leven ervaar als een soort volledig en definitief einde van lijden.  Ik beleef het zelf meer als een ontplooiing van het potentieel aan goedheid, aan liefde, het edele. Dat bevrijden zeg maar. Dat klinkt ook meteen weer zo hoogdravend maar voor mij zit dit beslist niet in de sfeer van nog meer eigenwaan.
Eigenlijk ervaar ik het ook als het enige veilige, heb ik vastgesteld.

Voor mij hoeft dit ook niet perse te betekenen dat ik onvrede, ontevredenheid, boosheid, wensen en verlangen moet wegnemen.

Ik merk dat het idee van een eindeloos samsara en kringloop van lijden waar je aan moet zien te ontsnappen, voor mij niet echt leeft. Eigenlijk helemaal niet. Misschien is dat wel heel dom en dwaas maar ik kan er niet omheen. Maar ook het idee dat je lijden-vrij kan worden, vind ik niet eens heel erg belangrijk. Eigenlijk gaat mijn hart niet zozeer uit naar lijden en diens totale beëindiging voor mezelf. Ook de afwezigheid van toe-eigening leeft niet echt voor me, hooguit als dit liefde en goedheid meer ruimte geeft, maar niet als doel om niet meer te lijden.

Ik geloof ook dat het de Boeddha wel degelijk ging om meer dan het einde van lijden, namelijk vooral om het edele. Ik zie dat edele ook als een natuurlijk niet aangeleerd gevoel voor goedheid en liefde.

Het streven naar Bevrijding is heel erg gereduceerd tot een soort missie/taak om al het lijden te eindigen. Alsof dat een doel op zich is. Ik geloof dat dit zelfs niet echt in het leven van de Boeddha speelde. Mijn keuze. Naar mijn mening is het streven naar bevrijding meer een missie, taak om iets wat edel is, goedheid en liefde, alle ruimte te geven. Daar recht aan doen.
Het is eigenlijk meer een roeping, vind ik. Het kan best zijn dat ik zo erg afdwaal van wat de sutta's beschrijven maar ik kies er toch voor.

Het aparte vind ik dat de Pali overlevering een Boeddha presenteert die niet zo bewust lijkt dat zijn hele leven een roeping was. De manier waarop hij zou hebben onderwijzen ook niet.
Maar ik ben er van overtuigd dat de Boeddha altijd een gevoel heeft gehad, een gnosis, van het edele. Dit heeft hem doorheen alles geleid volgens mij. Het edele was zijn leraar, zijn onvermijdelijke bestemming ook. Omdat hij edele eerde zag en wist hij ook wat de taak was. Wat te doen en laten.

Het gaat toch om het edele.

Hoe wijs mensen zich ook voelen met hun inzicht in het anicca, dukkha en anatta karakter van alle belevingen. Hoe goed inzicht ook helpt om niet te lijden onder Ziekte, aftakeling, en dood, verlies etc. Hoe rijk we ons ook rekenen met onze mystieke en esoterische ervaringen, ontdekkingen, inzichten, wijsheid, het is allemaal ergens nog armoede als het niet het edele ontbloot.

Het is best wel apart dat de Pali Boeddha wordt geportretteerd als een soort rekenmeester in lijden en de beeidiging van lijden. Een kenner op dit vlak. Alsof alleen lijden hem interesseerde en bijvoorbeeld geen gevoel had voor het edele. Alsof hij volledig ontdaan was van gnosis, van gevoel voor het edele, en dat pas bij zijn ontwaken kreeg ofzo. Dat is een absurd portret volgens mij.
Het edele heeft hem naar mijn smaak altijd geleid. Dat de Boeddha als het ware wordt geportretteerd als iemand zonder meester, zonder leiding, een ultiem rationeel iemand, heel calculerend over wat lijden veroorzaakt en eindigt, een strateeg, en ook alles zijn eigen verdienste was, vind ik ook maar raar.

Het kan ook zo zijn dat ik toch meer een gods-dienstige orientatie heb dan een boeddhistische.

Inmiddels is het in ieder geval wel zover dat veel boeddhisten die ik spreek alleen nog maar een missie hebben, een taak voor zichzelf zien, om lijden te beëindigen. Alsof het niet meer meespeelt om het edele te ontbloten of bevrijden. "Als ik maar niet lijd". Ik vind dat wel wat triest.

Overigens geloof ik ook dat het soort liefde van het edele niet metta is.

[Steve]

Siebe,

Ik heb veel respect voor een meer religieuze of godsdienstige gerichtheid, waarin het edele, liefde en roeping centraal staan. Dat staat voor mij niet tegenover boeddhisme.

Wat ik wel wil benadrukken, is dat inzicht in anicca, dukkha en anatta binnen de boeddhistische weg geen doel op zich is, en zeker geen manier om jezelf te “verrijken” met inzichten. Het is juist bedoeld om ruimte te maken: om verkramping te laten ontspannen en toe-eigening te verzachten, zodat precies dát edele waar jij over spreekt niet langer geblokkeerd wordt, zoals eerder herhaaldelijk aangehaald:

Liefde en engagement vragen geen innerlijke oorlog, maar komen juist moeiteloos en spontaan op in die basis-helderheid.
…
Onvrede en liefde sluiten elkaar niet uit, maar onvrede die uit verstrikking komt put uit, terwijl liefde die rust in helderheid juist de nodige draagkracht geeft.

Kan men wel in die basis-helderheid blijven, ondanks het voelen van vermoeidheid, dan kan juist uit die basis spontane, natuurlijke liefde en mededogen opkomen, zonder inspanning. Zonder die basis kost liefde veel moeite.

Wat is de plaats van het hart/liefde hierin?

Natuurlijke openheid, liefde en mededogen zijn geen extra toevoeging hierop. Wanneer de geest niet verstrikt raakt in gehechtheid, afkeer of zelfprojecties, ontstaat er vanzelf een zachte, open resonantie. Alles wat verschijnt kan er dan zijn zoals het is; helderheid en warmte gaan dus samen.

Bevrijding is in die zin dan niet iets wat je moet creëren of vasthouden, maar iets wat oplicht in het zien van wat al is. Helderheid en openheid, kijken en gewaar zijn, vallen dan samen. Vanuit die basis kan een natuurlijke liefde en mededogen opkomen, niet als emotie, niet als iets toe te voegen, maar als een vanzelfsprekende spontae aanwezigheid.

En ontdekken dat dit niet leidt tot koude onverschilligheid, maar juist tot bevrijd (liefdevol) handelen.

Als dit niet iemands weg is, is dat voor mij helemaal oké. Maar het voelt voor mij niet juist om deze inzichten te framen als kil, technisch of zielloos. Voor veel beoefenaars zijn ze geen alternatief voor het edele, maar juist een manier om het vrij te laten functioneren. Als we deze nuancering zo kunnen laten staan, is dat voor mij voldoende.

[lang kwaat]

Je punt over roeping, innerlijke stem en devotie herken ik. Maar ook daar is de boeddhistische nuchterheid onverbiddelijk: innerlijkheid op zich is geen criterium. De vraag blijft altijd dezelfde: werkt het, of niet? Vermindert het verstrikking, of verplaatst het die alleen?

Tilopa was echt iemand die zich liet leiden door gnostische kennis. Althans zo wordt ie geportretteerd.
Veel boeddhisten hebben er een pesthekel aan het zo te zien dat Gautama ook een gnost was. Ze zien hem liever als iemand die alles zelf heeft uitgevonden en ontdekt. Iemand zonder leiding. Iemand die zijn eigen leider was. Iemand zonder gids. Iemand die zijn eigen gids was. Iemand die geen lessen kreeg maar les gaf. Alles eigen verdienste.

Ik geloof dit niet, al portretteren de Pali sutta's de Boeddha zo. Ik heb meer gevoel voor het later boeddhisme dat de Boeddha-Natuur leert.

De Pali Boeddha wordt geportretteerd als een heel rationeel mens. Als een soort  rekenmeester in lijden. Die er een soort boekhouding op na hield wat lijden veroorzaakt en wat niet. Vervolgens dan als een rekenmeesters, een waar strateeg, dat aanpakte. Zo zou hij dan zijn eigen weg gebaand hebben naar het einde van lijden.

Ik geloof er niet in. Alsof in zijn persoonlijk beleving kennis van het edele nooit enige rol speelde. Alsof hij het einde van lijden nooit herkend heeft als iets wat al aanwezig is.
Het lijkt me allemaal sterk.

Een werkelijk ontnuchterende en eerlijke evaluatie (waarbij je alle pretentie en wensen en verlangens opzij zet)  leert mij dat wat het einde van lijden aangaat, jezelf maar wat wijsmaakt.
Zelfs al zou je niet verstrikt raken in wanhoop, in verhalen, in reactiviteit, je voelt je toch nog arm. Je leven voelt niet echt vervuld. Je kunt wel rijk doen maar je voelt het niet echt.
De verwezenlijking van geen toegevoegd mentaal lijden is ook al geen bevrijding. Het gaat ook al niet om verstrikt of niet-verstrikt raken.

De vraagt blijft steeds: wat maakt nou echt een einde aan lijden? Zou dit ook niet iets persoonlijks kunnen zijn?

Mystici leren dat de ziel de mens in een proces van loutering brengt. Moeilijk te doorstaan maar wel nodig leren ze.
Dus ja, is het wel goed om lijden te zien als een probleem wat je koste wat kost moet bestrijden of vermijden?
Kan het lijden niet een functie hebben die ergens goed voor is?
Leer je ooit lijden wel goed kennen als je het niet ook helemaal doorleeft?

Als je mentale aangedaanheid altijd maar ziet als een probleem, ben je dan niet daarin verstrikt geraakt?
En waarom zou een edele totaal onaangedaan moeten zijn?
Is het wel waar dat die aangedaanheid lijden is?
Wat is beter? Nog verdrietig kunnen worden? Of nooit meer verdrietig?

Is het niet ook vaak maar een Imago kwestie dat je vindt dat je niet mentaal aangedaan mag zijn?
Speelt in het wegwerken van mentale aangedaanheid wel echt een hartenwens niet meer te lijden?

[Steve]

Tilopa was echt iemand die zich liet leiden door gnostische kennis. Althans zo wordt ie geportretteerd.
Veel boeddhisten hebben er een pesthekel aan het zo te zien dat Gautama ook een gnost was. Ze zien hem liever als iemand die alles zelf heeft uitgevonden en ontdekt. Iemand zonder leiding. Iemand die zijn eigen leider was. Iemand zonder gids. Iemand die zijn eigen gids was. Iemand die geen lessen kreeg maar les gaf. Alles eigen verdienste.

Ik geloof dit niet, al portretteren de Pali sutta's de Boeddha zo. Ik heb meer gevoel voor het later boeddhisme dat de Boeddha-Natuur leert.

De Pali Boeddha wordt geportretteerd als een heel rationeel mens. Als een soort  rekenmeester in lijden. Die er een soort boekhouding op na hield wat lijden veroorzaakt en wat niet. Vervolgens dan als een rekenmeesters, een waar strateeg, dat aanpakte. Zo zou hij dan zijn eigen weg gebaand hebben naar het einde van lijden.

Ik geloof er niet in. Alsof in zijn persoonlijk beleving kennis van het edele nooit enige rol speelde. Alsof hij het einde van lijden nooit herkend heeft als iets wat al aanwezig is.
Het lijkt me allemaal sterk.

Een werkelijk ontnuchterende en eerlijke evaluatie (waarbij je alle pretentie en wensen en verlangens opzij zet)  leert mij dat wat het einde van lijden aangaat, jezelf maar wat wijsmaakt.
Zelfs al zou je niet verstrikt raken in wanhoop, in verhalen, in reactiviteit, je voelt je toch nog arm. Je leven voelt niet echt vervuld. Je kunt wel rijk doen maar je voelt het niet echt.
De verwezenlijking van geen toegevoegd mentaal lijden is ook al geen bevrijding. Het gaat ook al niet om verstrikt of niet-verstrikt raken.

De vraagt blijft steeds: wat maakt nou echt een einde aan lijden? Zou dit ook niet iets persoonlijks kunnen zijn?

Mystici leren dat de ziel de mens in een proces van loutering brengt. Moeilijk te doorstaan maar wel nodig leren ze.
Dus ja, is het wel goed om lijden te zien als een probleem wat je koste wat kost moet bestrijden of vermijden?
Kan het lijden niet een functie hebben die ergens goed voor is?
Leer je ooit lijden wel goed kennen als je het niet ook helemaal doorleeft?

Als je mentale aangedaanheid altijd maar ziet als een probleem, ben je dan niet daarin verstrikt geraakt?
En waarom zou een edele totaal onaangedaan moeten zijn?
Is het wel waar wat die aangedaanheid lijden is?
Wat is beter? Nog verdrietig kunnen worden? Of nooit meer verdrietig?

Is het niet ook vaak meer een Imago kwestie dat je vindt dat je niet mentaal aangedaan mag zijn?

We beginnen in cirkeltjes te draaien, al deze thema's zijn al uitvoerig aan bod gekomen (dat het helemaal niet leidt tot onaangedaanheid bijvoorbeeld).
Ik ga het verder laten rusten. Ik val niet graag in herhaling.

[lang kwaat]

Siebe,

Ik heb veel respect voor een meer religieuze of godsdienstige gerichtheid, waarin het edele, liefde en roeping centraal staan. Dat staat voor mij niet tegenover boeddhisme.

Wat ik wel wil benadrukken, is dat inzicht in anicca, dukkha en anatta binnen de boeddhistische weg geen doel op zich is, en zeker geen manier om jezelf te “verrijken” met inzichten. Het is juist bedoeld om ruimte te maken: om verkramping te laten ontspannen en toe-eigening te verzachten, zodat precies dát edele waar jij over spreekt niet langer geblokkeerd wordt...

Ik snap het, dank je.

Stel dat het volgende gebeurt...je meet jezelf. Eerst was je iemand die niet zo goed kon ontspannen en je eigende jezelf van alles sterk toe. Nu ben je wat verandert. Je bent meer ontspannen en je toe-eigenen is verzacht. Werkt het niet vaak zo dat zulke metingen plaatsvinden. En bouwt de geest dan weer niet daar omheen een heel verhaal van identiteit, dit ben Ik, dit is van mij, en een verhaal over progressie, bevrijding? Komt zo echt meer ruimte voor het edele? Breek je zo door eigenwaan heen?

Oftewel: wanneer bouwt de geest nou niet alleen maar meer eigenwaan op? Wanneer gaat de vlag nou echt omlaag?

Volgens de mysticus Johannes van het Kruis kan een mens zichzelf niet ledigen van begeerte en eigenwaan. Maar wat al edel is, de ziel, god-gelijkend, kan dat wel.
Ik denk dat er wel wat in zit. Want wat aan kennis en visie, wat aan je eigen progressie, wat aan spirituele ontdekkingen, wat aan spirituele belevingen maakt nou echt een einde aan eigenwaan?
Wat dient nou niet om de vlag te strijken voor jezelf? Niet persoonlijk bedoelde vraag.

Jij gaat misschien nu weer terugvallen op wat je hebt geleerd en gelooft maar wat is de praktijk? Strijken zelfkenners de vlag? Stel je voor dat je alles ziet als eigen verdienste. Strijk je dan de vlag? Stel dat er nou helemaal geen besef is van Ander-kracht, strijk je dan de vlag?

[lang kwaat]

We beginnen in cirkeltjes te draaien, al deze thema's zijn al uitvoerig aan bod gekomen (dat het helemaal niet leidt tot onaangedaanheid bijvoorbeeld).
Ik ga het verder laten rusten. Ik val niet graag in herhaling.

Nou, de tweede pijl gaat toch over mentale aangedaanheid? Boos worden om wat je meemaakt. Boos omdat de zaken niet meer gaan zoals je wilt en gewend was. Wanhopig worden van pijn of ziekten, duister, gespannen. Of verdrietig worden bij verlies of zelfs depressief. Angstig worden van alle lichamelijke en mentale veranderingen. Op die manier gaat het uittrekken van de tweede pijl naar een toestand waarin dat soort smart niet meer ontstaat. Dat bedoelde ik met mentale onaangedaanheid. Ik bedoelde niet dat je je gevoeligheid verliest.
Maar de sutta's leren wel dat aan dit soort mentale aangedaanheid een einde kan komen.