De Perceptie van Gevaar of Schaduwkanten, Adinava-sanna.

[lang kwaat]

De Perceptie van Gevaar of Schaduwkanten van iets- ādīnavasaññā

- "Bhikkhus, this supreme state of sublime peace has been discovered by the Tathagata, that is, liberation through not clinging, by understanding as they actually are the origination, the
disappearance, the gratification, the danger, and the escape in the case of the six bases of contact. Bhikkhus, that is the supreme state of sublime peace discovered by the Tathagata,  that is, liberation through not clinging, by understanding as they actually are the origination, the disappearance, the gratification, the danger, and the escape in the case of the six bases of contact." (MN102, AN10.29)

De Boeddha verkondigde niet eerder zijn verlichting voordat hij 1. alles kon identificeren in de beleving (zoals: dit is een aangenaam gevoel, dit een onaangenaam gevoel, dit een neutraal gevoel, dit is woede, dit is het element ruimte, dit is het vormloze, dit is mededogen etc.),  2. De bevrediging of voldoening (assada) er van kende; 3. Het gevaar of schaduwkanten er van kende (adinava) en 4. de ontsnapping er aan (nissarana), 5. het ontstaan , en 6. het eindigen er van, en 7. de weg naar de beëindiging er van kende.

Als iemand dit allemaal kent zoals het werkelijk is, is er sprake van…iemand…”skilled in seven cases”.  (SN22.57)
Ik zie het als een visie die compleet is, die niet eenzijdig is, die alle kanten van iets door en door kent en dus realistisch is geworden. Het ontbreekt aan elke overdrijving en hellen naar 1 kant van iets of iemand. In deze zin is de visie dan heel compleet, volledig, juist.

In deze serie posten deel ik het resultaat van mijn verkenningstocht in de sutta’s naar adinava-sanna, de perceptie van de schaduwkanten of gevaren van iets. Eén van die..seven cases…die boven genoemd worden. Ik put hierbij uit de sutta’s van DN, MN, SN en AN en een enkele keer uit KN.

Bodhi vertaalt adinava met ‘danger’, gevaar. Sujato vertaalt het met ‘drawbacks’ (minpunten, schaduwzijden, nadelen). Ik heb zelf een voorkeur voor ‘schaduwkanten’. Daar zit ook wel de notie van nadeel en gevaar in. Ik gebruik echter hoofdzakelijk de Engelse sutta vertalingen van Bodhi in deze serie posten. In die suttas zie je dus adinava vertaald worden als danger.

Er zitten schaduwkanten of nadelige of gevaarlijke kanten aan dingen. Dat weten we allemaal. Aan genot, aan roes, aan bepaalde vrienden, aan overmatig dit en dat, gehechtheid aan luxe etc.
Veel leidt noch tot je eigen welzijn noch dat van anderen. Dat is geen negatieve kijk op zaken maar realistisch. Besef van de schaduwkanten is niet om iemand een depressie aan te praten of levensvreugde te ontnemen maar eerder om een evenwichtiger en completere kijk op zaken te krijgen.

Boeddha had dus volgens de sutta’s OOK een sterk besef van de schaduwkanten van iets. Ik hoop duidelijk te maken wat dit is en ook hoe dit nuttig is op het Pad naar ultieme vrede.
Volgens de sutta’s heeft de Boeddha ook welbewust en ijverig gewerkt met het afstand doen van percepties die alleen maar je eigen en andermans welzijn ondergraven, en het ontwikkelen en sterk maken van percepties die leiden naar vrede. Hij beveelt deze inspanning zijn leerlingen ook aan. Eén van die percepties is dus het zien van de gevaren of schaduwkanten van iets. Het wordt behandeld als zeer voordelig.

Ik vind het fijn onderricht want het is heel praktisch, direct toegankelijk, meteen te beoefenen en ogenblikkelijk werkend ook. Verandert de perceptie van iets of iemand, dan verandert immers ook meteen je reactie, je emoties, je hele verhouding tot wat je ziet, hoort, voelt en kent. Kortom de hele cognitieve relatie met iets (of iemand) verandert. De hele belevingswereld verandert.

Ik geloof dat dit er op wijst dat perceptie een hele belangrijke rol speelt in het be-leven. Het is zo bepalend voor ons eigen en andermans welzijn. De manier waarop we iets in beeld hebben, er mee in contact staan, met welke perceptie, kan het vuur opstoken maar ook doen uitdoven. Met dit natuurlijk gegeven heeft de Boeddha kennelijk veel gewerkt. Hij adviseert mensen die streven naar Nibbana dat ook te doen.  Dat wordt in het vervolg wel duidelijk.

Ik heb eerst talrijke teksten over de perceptie van de schaduwkanten (adinava sanna) verzameld en toen ondergebracht in de volgende globale hoofdstukken die ook in deze volgorde aan bod komen in deze serie posten:

-1. Het algemene belang van perceptie.
-2. Het algemene belang van de perceptie van de schaduwzijden, nadelen, gevaar van iets

Als het om de schaduwkanten en gevaren van iets gaat, is er binnen de sutta’s speciale aandacht voor:

-3. De schaduwkanten van:

-Alles wat tijdelijk is
-Van zintuiglijke genoegens
-Van het lichaam

Een aparte hoofstuk/post wordt gewijd aan:

-4. Sutta’s die belichten wat voor soort gevaren de Boeddha nog meer zag

Dat gaat bijvoorbeeld over gevaren van veel kletsen, ongeduld, mensen niet inspireren tot vertrouwen en andere zaken.

Tot slot sluit deze serie posten af met:

-5. Een korte beschrijving van en link naar sutta’s waarin duidelijk wordt hoe de Boeddha werkte met de perceptie van de schaduwkanten of gevaar van iets.

Disclaimer: Ik presenteer dit niet als leraar en doe geen aanspraak op verwezenlijking. Ik vind het leuk en leerzaam om mee bezig te zijn. Het is fijn iets te leren en te kunnen doen waar anderen hoop ik ook wat aan hebben. Ik hoop dat jullie het ook leerzaam vinden.

De komende tijd ben ik van plan elke dag iets te posten over deze perceptie van het gevaar of de schaduwkanten van iets. Ik zou het waarderen als jullie eventuele vragen of commentaar bewaren tot alles gepost is. Voor het overzicht.

Alle goeds,

[lang kwaat]

Het Algemene Belang van Perceptie

Afbakening van perceptie (sanna)

Ik zie perceptie als hoe we iets op een bepaald moment in beeld hebben of begrijpen of mee in contact staan. Naar mijn smaak gaat het over bepaalde eigenschappen die we in iets of iemand zien. Dat hoeft niet perse te gaan over hele persoonlijke zaken zoals iets of iemand mooi en aantrekkelijk vinden. Als ik als mens gras waarneem als groen, lijkt me dit ook een perceptie van de kleur van gras. Een ander dier ziet het misschien als grijs. Ook dingen als hitte, koude, hardheid, zachtheid, schoonheid en zelfs de vorm van iets, lijkt me ook perceptie. Kleine diertjes zien vast hele andere vormen. Stel je een klein diertje voor op een grasspriet. Voor ons heeft die spriet een bepaalde vorm maar zo ziet een klein diertje die vorm niet en het is maar de vraag of ie het vermogen heeft een soort mentaal totaalbeeld te vormen van de vorm van de grasspriet.

Eerst objectief iets waarnemen en dan pas perceptie?

Het lijkt mij het meest aannemelijk dat er niet eerst een soort objectief waarnemingsmoment van iets is waar we iets kennen zoals het werkelijk is. Onze hele beleving is volgens mij een geconstrueerde belevingswereld. Of dat nu een wereld is vol kleuren, vormen, hardheid en zachtheid, schoonheid etc. Het ontstaat, bestaat en eindigt voorwaardelijk.
Volgens mij leren de sutta’s het ook zo. Volgens de sutta’s leerde de Boeddha dat in de praktijk vinnana, sanna, en vedana niet van elkaar kunnen worden gescheiden (MN43). Stel dat je 4 vier soorten hout ziet. Ook al weet je de naam niet, er is het zien van het hout (oog-vinnana), er is het onderscheiden van de unieke hout structuur of geur, de unieke eigenschappen zeg maar (sanna) en er is ook een zeker gevoel bij, affect, sensatie (vedana).

De totaliteit van de 6 zintuiglijke belevingswereld (oog, oor, neus, mond, lichaam en geest en wat het waarneemt) noemde de Boeddha ‘the All’ (SN35.23). Die totaliteit lijkt me ook domein van perceptie. Hiertoe behoort ook het vormloze.
The All, het Alles, behelst dus zes zintuiglijke domeinen van oog, oor, neus, mond, lichaam en geest en alles wat via deze 6 zintuigen wordt waargenomen. In SN35.23 zegt de Boeddha dat er ook geen ander All is. Betekent dit dan dat er niets te kennen valt buiten de zes zintuiglijke domeinen? Ik denk dat de volgende sutta’s een ander beeld schetsen: AN10.6+7, AN11.7+8, Udana8.1.

De zaken zien zoals ze werkelijk zijn

-“Bhikkhus, develop concentration. When a bhikkhu is concentrated, things become manifest to him as they really are. And what becomes manifest to him as it really is? The eye becomes manifest to him as it really is-as impermanent. Forms become manifest to him as they really are-as impermanent. Eye-consciousness . . . Eye-contact . . . Whatever feeling arises
with eye-contact as condition-whether pleasant or painful or neither-painful-nor-pleasant-becomes manifest to him as it really is-as impermanent. Voor de andere 5 zintuiglijke domeinen wordt hetzelfde gezegd (SN35.160) 

De sutta’s leren dat je zaken kunt zien zoals ze werkelijk zijn. Uit het bovenstaande fragment is af te leiden dat het hier niet gaat over de kleur van gras zien zoals het werkelijk is of de soort kennis dat je weet dat iemand werkelijk mooi of lelijk is etc. Het gaat niet om dat soort indrukken.
Zaken zien zoals ze werkelijk zijn betekent hier:

-iets wat tijdelijk van aard is, niet duurzaam (anicca) ook zo zien en niet in beeld hebben als duurzaam, onveranderlijk, niet eindigend (nicca)
-iets wat in wezen helemaal niet bevredigend is en geluk maar onbevredigend is, onbetrouwbaar, lijden (dukkha) in beeld hebben als bevredigend, als geluk, betrouwbaar (sukha)
-iets aanzien voor Ik en mijn en wezenlijk (atta) wat helemaal niet geschikt is te zien als Ik en mijn en wezenlijk  (anatta)

De basis van alle eigenwaan is denk ik dat wij perceptie behandelen als een ultieme waarheid. Dat je de betrekkelijkheid van perceptie niet ziet. Kwijt bent dat het niet gaat over hoe iets of iemand IS maar over hoe je iets of iemand op een bepaald moment beleeft. We kunnen een soort stelligheid hebben die in het domein van perceptie eigenlijk helemaal ongepast is omdat perceptie niet gaat over hoe iets of iemand werkelijk is. De eigenschappen die we zien kun je niet los zien van onze eigen eigenschappen.

Relatie perceptie en emoties, verlangens, neigingen

Het is denk ik niet moeilijk te zien dat hoe we iets in beeld hebben, hoe we iets beleven, sterk samenhangt met wat ook op een meer bewuste manier op gang komt in ons aan emoties en neigingen en gedachten. Dit toont wel het grote belang van perceptie. De volgende verzen drukken dit belang zo uit:

-“Perceiving permanence in the impermanent,
perceiving pleasure in what is suffering,
perceiving a self in what is non-self,
and perceiving attractiveness in what is unattractive,
beings resort to wrong views,
their minds deranged, their perception twisted.
Such people are bound by the yoke of Mara,
and do not reach security from bondage.
Beings continue in samsara,
going to birth and death.
But when the Buddhas arise in the world,
sending forth a brilliant light,
they reveal this Dhamma that leads
to the stilling of suffering,
Having heard it, wise people,
have regained their sanity.
They have seen the impermanent as impermanent
and what is suffering as suffering.
They have seen what is non-self as non-self
and the unattractive as unattractive.
By the acquisition of right view,
they have overcome all suffering.  (AN4.49)

Vertekende perceptie leidt niet tot het doorbreken van de lijdenspiraal. Het is in deze zin belangrijk dat onze perceptie verandert, realistisch wordt en we wat anicca is, ook ook kennen als annica. Iets wat dukkha is ook kennen als dukkha, en iets wat anatta is kennen als anatta.

Het vuurtje opstoken of het vuurtje doven

Hoe we iets in beeld hebben kan het vuur opstoken of uitdoven. Dat kan iedereen wel nagaan. Daarom is perceptie zo belangrijk als we streven naar ultieme vrede. Boeddha besprak dat er percepties zijn die voordelig zijn om te ontwikkelen. Percepties die uitmonden of hun vervolmaking vinden in het doodloze (AN9.49, AN10.60). We moeten die percepties ontwikkelen, sterk maken. Dit zijn allemaal percepties die afkoelen. De gretigheid waarmee we iets omarmen wegnemen.

Als roem, bekendheid, eer je bijvoorbeeld erg trekt, maak dan de perceptie van vergankelijkheid sterk. Alles is maar tijdelijk. Dat koelt af. Dit zijn hele concrete oefeningen.
Hier in deze serie posten staat echter de perceptie van gevaar, de schaduwkanten van iets centraal. Die compenseert vooral de obsessie, de koorts, de allure van alles wat in onze beleving nog zo eenzijdig aantrekkelijk en verlokkelijk lijkt. Die overdrijving neemt het weg.

Harstocht leidt makkelijk tot vertekende percepties, te eenzijdig. Alleen maar 1 kant van iets of iemand zien. Verblinding. Wijsheid is die factor die ook alle kanten van iets kent zoals in het met wijsheid zien van de voldoening/bevrediging, gevaar, ontsnapping, het ontstaan, het eindigen en de weg naar de beeindiging van iets zien (zie openingspost)

Nog wat laatste beschouwingen over het algemene belang van perceptie in de volgende post.
 

[lang kwaat]

In deze post nog wat laatste beschouwingen over het algemene belang van perceptie.

Is dit werken met en aan perceptie een gebed zonder einde?

De sutta's leren over de voordelige percepties… “they are of great fruit and benefit, culminating in the deathless, having the deathless as their consummation” (AN5.61+62, AN7.48+49)

Er is ook een vruchtfase van beoefening. Als er nooit een punt zou komen dat beoefening daadwerkelijk afkoelt en de koorts, de jacht, echt eindigt, lijkt het Pad me kansloos. Maar de ervaring leert dat dit wel kan gebeuren. Je kunt je interesse, obsessie, aantrekkingskracht voor iets echt helemaal verliezen zonder dat dit constant moeite kost, toch?
De vruchtfase wordt in de sutta's beschreven aan de hand van 4 vruchten: de stroom-betreder, de eenmaal terugkeerder, de niet meer terugkeerder en de arahant. Zij hebben bepaalde neigingen verloren.

Perceptie en directe kennis van hartstocht

Werken met voordelige perceptie brengt ook steeds beter in beeld wat hartstocht eigenlijk is:

-"Bhikkhus, for direct knowledge of lust (raga, ik zie dit als hartstocht), seven things are to be developed- What seven? The perception of impermanence, the perception of non-self, the perception of unattractiveness, the perception of danger, the perception of abandoning, the perception of dispassion, the perception of cessation. For direct knowledge of lust, these seven things are to be developed." (AN7.616)

Ik zie dit als een progressief proces in de zin dat je kennis van hartstocht en diens effecten op je, ook steeds duidelijker wordt. De bovenstaande percepties koelen af. En als je afkoelt wordt ook duidelijker wanneer je in brand staat. Je referentie verandert ook. Misschien zag je eerst niet hoe geagiteerd de geest was, maar die kennis verandert als ook afkoeling, vrede, duidelijker wordt voor je. In die zin is ook inzicht in lijden en het einde van lijden niet iets statisch.

Welke soort percepties moeten we trainen en sterk maken om een ontwikkeling richting vrede in te zetten?

-"Therefore, bhikkhus, you should train yourselves thus: 'Our minds will be strengthened in accordance with [the spirit of] our going forth; and arisen bad unwholesome qualities will not obsess our minds. (1) Our minds will be strengthened in the perception of impermanence. (2) Our minds will be strengthened in the perception of non-self. (3) Our minds will be strengthened in the perception of unattractiveness. (4) Our minds will be strengthened in the perception of danger. (5) We will know the even and uneven ways of the world,  and our minds will be strengthened in this perception. (6) We will know the coming into being and extermination of the world,  and our minds will be strengthened in this perception. (7) We will know the origination and passing away of the world, and our minds will be strengthened in this perception. (8 ) Our minds will be strengthened in the perception of abandoning. (9) Our minds will be strengthened in the perception of dispassion. (10) Our minds will be strengthened in the perception of cessation. It is in such a way that you should you train yourselves. (AN10.59)

Deze percepties zijn niet allemaal onderwerp van deze serie posten maar het maakt duidelijk dat we moeten werken met perceptie.

De perceptie van vergankelijkheid of het niet-duurzame karakter van alles wat we beleven via de 6 zintuigen (the All), ook die van bepaalde subtiele staten, lijkt toch wel voorop te staan in de sutta’s. Ik zie dat in de soort wijsheid die de dharma-volgeling en vertrouwen-volgeling hebben. Dit zijn personen die nog niet de stroom zijn ingetreden maar al geen wereldlingen meer zijn:

-"Bhikkhus, the eye is impermanent, changing, becoming otherwise. The ear . .. The nose ... The tongue ... The body . .. The mind is impermanent, changing, becoming otherwise.

Vertrouwen volgeling

-“One who places faith in these teachings and resolves on them thus is called a faith-follower, one who has entered the fixed course of rightness, entered the plane of superior persons, transcended the plane of the worldlings. He is incapable of doing any deed by reason of which he might be reborn in hell, in the animal realm, or in the domain of ghosts; he is incapable of passing away without having realized the fruit of stream-entry.

Dhamma-volgeling

-"One for whom these teachings are accepted thus after being pondered to a sufficient degree with wisdom is called a Dhamma-follower, one who has entered the fixed course of rightness, entered the plane of superior persons, transcended the plane of the worldlings. He is incapable of doing any deed by reason of which he might be reborn in hell, in the animal realm, or in the domain of ghosts; he is incapable of passing away without having realized the fruit of stream-entry. "One who knows and sees these teachings thus is called a stream-enterer, no longer bound to the nether world, fixed in destiny, with enlightenment as his destination."(SN25.1-10)

De perceptie van het niet duurzame karakter van alles in de 6 zintuiglijke belevingswereld lijkt cruciaal om de stroom te betreden. Ook het openen van het Dhamma-oog wordt uitgelegd als …’alles wat onderhevig is aan ontstaan, is ook onderhevig aan eindigen.’ (MN56§18, SN35.74, DN2§102, DN3§2.21, DN5§29, DN14§3.15, DN21§2.10).
Er wordt binnen de sutta's niet gezegd dat het Dhamma-oog opent bij het inzicht: ‘dit is het Absolute’. 

Ik hoop dat hiermee het algemene belang van perceptie verduidelijkt is.

Voordat er meer concreet wordt ingegaan op de specifieke gevaren, nadelen, schaduwkanten van alles wat tijdelijk is, van zintuiglijke genoegens en van het lichamelijke, eerst nog wat meer inleidende informatie over het algemene belang van deze perceptie van de schaduw-zijden, adinava-sanna.

[lang kwaat]

Algemene Belang van de Perceptie van de Schaduwkanten

Overdreven en Onnatuurlijk?

De perceptie van de schaduwzijden of het gevaar en de nadelen van iets is volgens mij niet bepaald iets onnatuurlijks. Iedereen heeft of kent dit wel. We kennen de schaduwkanten van drugsgebruik, teveel eten, gehecht zijn aan luxe en comfort, liegen, slechte vrienden hebben, immoreel gedrag etc. Besef hebben van de schaduwzijden dient eigenlijk om jezelf en anderen te beschermen en zeker niet om jezelf of anderen te kwellen.

In de praktijk werken we voortdurend met deze perceptie van gevaar. Misschien niet zo welbewust maar het gebeurt wel. Het is dus niet iets onnatuurlijks om te werken met de perceptie van de schaduwzijden van iets, vind ik.

Boeddha zou gezegd hebben:
-“Bhikkhus, if there were no gratification in the world, beings would not become enamored of it; but because there is gratification in the world, beings become enamored of it.  If there were no danger in the world, beings would not become disenchanted with it; but because there is danger in the world, beings become disenchanted with it.  If there were no escape from the world, beings would not escape from it; but because there is an escape from the world, beings escape from it (AN3.105).

Het zien van gevaar of de schaduwzijden van iets zie ik ook niet als pessimisme. Het wil je natuurlijk niet opzadelen met een gebrek aan levensmoed, een angststoornis of depressie. Het is iets reëels. Er zitten op een reële manier schaduwkanten aan zaken die we beleven, ook vooral aan wat we aangenaam en leuk vinden, wat verlokt, wat ons aantrekt. Dat is er echt. Het is eigenlijk een uitnodiging tot een realistische visie. Waarin je alle kanten van iets evenwichtig beziet.

Boeddha’s adviezen, lessen en instructies zijn volgens mij gebaseerd op de persoonlijke bevestiging dat de vrijheid van alle driften, de vrijheid van obsessie en ketens, Nibbana, het hoogste geluk is en het einde van lijden representeert. Normaal gesproken heersen die aandriften maar als die verdwijnen wordt de geest soepel en vrij te gebruiken, makkelijk toepasselijk. Het juk van de driften en opwellingen hebben we dan afgeworpen.

De wind en het vuur in jezelf en anderen opstoken, is niet de weg hiernaar toe want dat maakt die driften alleen maar sterker.  De schaduwkanten van iets in beeld hebben koelt af.

Alle kanten van iets zien

Zoals ik het zie, verdwijnt perceptie (sanna) niet bij verlichting. De Boeddha claimde immers ook niet eerder zijn verlichting voordat hij van de khandha’s, elementen, de 6 zintuiglijke domeinen de bevrediging kende, het gevaar, de ontsnapping, het ontstaan, het eindigen en de weg naar eindigen (zie openingspost).
Als iemand alle kanten of aspecten van iets kent of ziet, is er geen overdrijving.
Je kunt het ook zo zeggen: Je bent alleen maar tot iets verlokt, gretig verlangend, als je de schaduwzijde en de nadelige kanten van iets op dat moment niet of onvoldoende in beeld zijn.
Ik vind ook dat je kunt zeggen dat als je alle kanten kent van iets,  je kijk op zaken realistisch is. Je bent ontwaakt aan alle aspecten of kanten van iets. Evenwichtige kijk op zaken.

Schaduwkanten die zich manifesteren in dit leven en in volgende levens

In dit leven heeft iedereen wel een perceptie van gevaar en schaduwzijden van iets. De Boeddha zag echter ook gevaren die verder gaan dan die zich in dit leven manifesteren. Bijvoorbeeld in:

-"Bhikkhus, I will teach you a Dhamma exposition on the theme of burning. Listen to that.. . .
"And what, bhikkhus, is the Dharma exposition on the theme of burning? It would be better, bhikkhus, for the eye faculty to be lacerated by a red-hot iron pin burning, blazing, and glowing, than for one to grasp the sign through the features in a form cognizable by the eye. For if consciousness should stand tied to gratification in the sign or in the features, and if one should die on that occasion, it is possible that one will go to one of two destinations: hell or the animal realm. Having seen this danger, I speak thus.
Zo ook voor de anderen 4 zintuigen. Ook qua vormen (SN35.136)

Er zijn dus nadelen of schaduwkanten in dit leven duidelijk zijn maar volgens de Pali Boeddha ook in volgende levens zich kunnen manifesteren, bijvoorbeeld als een geboorte in een wereld met veel lijden.

Naar mijn eigen ervaring is zelfs veel van het mentaal lijden dat hier en nu ervaren wordt, vipaka, d.w.z. de vrucht of het gevolg van je eigen eerdere onheilzame plannen, intenties en daden. Daar kun je volgens mij ook niet zomaar aan ontsnappen. Dat is meer een lijden waar je het mee moet uithouden, zeg maar. Als je drugs gebruikte of drank of altijd je heil hebt gezocht in aangename smaken of gevoelens of vrij gewetensloos met anderen omging, dan gaat dat echt wel nadelige en onheilzame gevolgen hebben die je gaat merken. Daar kun je niet zomaar aan voorbij gaan, volgens mij.
AN4.195 spreekt in deze context over het slijten van dit oude karma. Boeddha leert zo bezien ook niet, vind ik, dat lijden altijd hier en nu ontstaat en hier en nu kan stoppen.

Je zou het natuurlijk  niet zover moeten laten komen dat je met de pijnlijke consequenties van je onheilzame plannen, intenties, spraak en handelen wordt geconfronteerd. De perceptie van de schaduwkanten van iets kan de koorts, de waanzin, het vuur doen temperen waardoor je waarschijnlijk tot minder waanzin in staat bent en ook heilzamere keuzes gaat maken. De kans dat dit gebeurt zonder je perceptie van iets verandert lijkt me klein.

Ik weet zelf ook als geen ander hoe hardleers een mens kan zijn. Niet alleen weet je vaak best wel dat je schadelijk bezig bent voor jezelf en anderen, maar zelfs als de nadelige gevolgen van je schadelijke activiteiten zich manifesteren, kun je er toch nog mee doorgaan ook. Wat dit betreft hebben we denk ik ook echt de cocktail nodig van én wijsheid én liefde én mededogen met onszelf en anderen. Je moet jezelf en anderen ook vrede van het hart gunnen. Dat kan best wel een heel ding zijn als je eigenlijk vol zit met zelf-verwijt, zelf-haat, rancune, wrok, wrevel of je loyaliteitsgevoel naar mensen zo groot is dat je jezelf altijd maar belast.

De perceptie van de schaduwzijden van bijvoorbeeld aangename gevoelens en staten brengt meer balans. Je beziet dan de zaken met meer wijsheid, realisme. Je kunt dit ook terugzien in de volgende sutta:

-"Bhikkhus, when one dwells contemplating gratification in things that can be clung to, craving increases. With craving as condition, clinging [comes to be]; with clinging as condition, existence; with existence as condition, birth; with birth as condition, aging-and-death, sorrow, lamentation, pain, displeasure, and despair come to be. Such is the origin of this whole mass of suffering.
"Suppose, bhikkhus, a great bonfire was burning, consuming ten, twenty, thirty, or forty loads of wood, and a man would cast dry grass, dry cowdung, and dry wood into it from
time to time. Thus, sustained by that material, fuelled by it, that great bonfire would burn for a very long time. So too, when one lives contemplating gratification in things that can be clung to, craving increases.. . . Such is the origin of this whole mass of suffering.
"Bhikkhus, when one dwells contemplating danger in things that can be clung to, craving ceases. With the cessation of craving comes cessation of clinging; with the cessation of clinging, cessation of existence . . . cessation of birth . . . aging-and-death, sorrow, lamentation, pain, displeasure, and despair cease. Such is the cessation of this whole mass of suffering.
"Suppose, bhikkhus, a great bonfire was burning, consuming ten, twenty, thirty, or forty loads of wood, and a man would not cast dry grass, dry cowdung, or dry wood into it from time to
time. Thus, when the former supply of fuel is exhausted, that great bonfire, not being fed with any more fuel, lacking sustenance, would be extinguished. So too, when one lives contemplating danger in things that can be clung to, craving ceases....
Such is the cessation of this whole mass of suffering." (SN12.52, SN12.53/ leert hetzelfde over de ketens)

Alles wat alleen maar harstocht voedt, voedt ook hechten en voedt ook lijden en voedt ook het wordingspotentieel voor volgende levens.

De volgende sutta sluit hier op aan:

-"When one abides uninflamed by lust, unfettered, uninfatuated, contemplating danger, then the five aggregates affected by clinging are diminished for oneself in the future; and one's
craving - which brings renewal of being, is accompanied by delight and lust, and delights in this or that - is abandoned. One's bodily and mental troubles are abandoned, one's bodily
and mental torments are abandoned, one's bodily and mental fevers are abandoned, and one experiences bodily and mental pleasure. (MN149)

Iedereen kan wel zien, denk ik, dat zonder een besef van de schaduwzijden de geest snel in vuur en vlam staat van hartstocht, koortstig is, dorstig, hongerig naar. Een perceptie van de schaduwzijden vermindert dit en brengt vrede hier en nu en heeft dus ook goede gevolgen voor na dit leven. Ik hoop dat dit wat inzicht heeft geboden in het algemene belang van het ontwikkelen en sterk maken van de perceptie van de schaduwzijden van wat gehoord, gezien, gevoeld en gekend wordt.

In de volgende post: Het gevaar van alles wat tijdelijk is, anders wordend, veranderlijk.

[lang kwaat]

De schaduwzijde van alles wat tijdelijk is, onderhevig aan ontstaan en eindigen, niet duurzaam is, anders wordend.

Talloze sutta’s belichten dit. Dit is slechts een kleine greep uit sutta fragmenten:

-“That form is impermanent, suffering, and subject to change: this is the danger in form”

-"And what, bhikkhus, is the danger in the case of feelings? Feelings are impermanent, suffering, and subject to change. This is the danger in the case of feelings.

Dit wordt ook gezegd van de andere khandha’s (MN13, MN109).

In SN22 wordt in veel sutta’s er op gewezen dat alle vijf khandha’s: Van vorm, gevoelens, percepties, wilsformaties en bewustzijn vergankelijk zijn, lijden en onderhevig aan verandering. En dit is ook het gevaar in ze, de schaduwkant (adinava).
In andere sutta’s wordt hetzelfde gezegd van de tijdelijke 6 zintuiglijke vermogens, de zes zintuiglijke basis, het zintuiglijke contact, de 6 soorten zintuiglijk bewustzijn en alles wat wordt waargenomen via de 6 zintuigen, en ook wat dat op gang brengt (SN35). Een net weer iets andere invalshoek is die van de tijdelijkheid, het niet duurzame en anders wordende karakter van de elementen (SN12.31).

Het komt er mijns inziens op neer dat de Boeddha vanuit die verschillende invalshoeken wilde meegeven dat alles wat we via de zes zintuigen beleven, tijdelijk is, lijden en onderhevig aan verandering. Stemmingen veranderen, emoties, gevoelens, gewaarwordingen, wilsformaties, ook gewaarworden zelf ontstaat en eindigt. Ook tijdelijke subtiele meditatieve staten die we kunnen binnen gaan, zijn onderhevig aan ontstaan en eindigen.

-"Then, bhikkhus. it occurred to me: 'The pleasure and joy that arise in dependence on the world: this is the gratification in the world. That the world is impermanent,  suffering, and subject to change: this is the danger in the world. The removal and abandonment of desire and lust for the world, this is the escape from the world.' (AN3.103)

Waarom zit er aan iets wat tijdelijk is, anders wordend, een schaduwzijde?

Het principe hier lijkt me: Als je bescherming, heil, veiligheid, stabiliteit zoekt…moet je dat dan zoeken in iets wat zelf niet duurzaam van karakter is, tijdelijk is, anders wordend? Dat heeft geen zin toch? Boeddha noemt dit ook een onwaardig soort zoeken.

- "Bhikkhus, there are these two kinds of search: the noble search and the ignoble search. And what is the ignoble search? Here someone being himself subject to birth seeks what is also
subject to birth; being himself subject to ageing, [162] he seeks what is also subject to ageing; being himself subject to sickness, he seeks what is also subject to sickness; being himself subject to death, he seeks what is also subject to death; being himself subject to sorrow, he seeks what is also subject to sorrow; being himself subject to defilement, he seeks what is also subject to
defilement. (MN26)

Leunen en steunen en rekenen op iets wat tijdelijk is, zal je altijd wankeler maken, afhankelijker, instabieler, kwetsbaarder, onvrijer. Tuurlijk betekent dit niet dat je geen medicijnen moet nemen, geen hulp moet inschakelen etc. Maar ik zie het als een uitnodiging tot realisme.

De sutta’s zeggen:

-“So impermanent are formations, bhikkhus, so unstable, so unreliable. It is enough, bhikkhus, to experience revulsion towards all formations, enough to become dispassionate towards them, enough to be liberated from them. (SN15.20)

We zoeken allemaal wel automatisch naar veiligheid, zekerheid, stabiliteit, betrouwbaarheid, geluk, maar zoeken we dat op een juiste of wijze of realistische manier als we het zoeken in iets wat zelf tijdelijk is?

Worden we zo niet nog kwetsbaarder?

-"Overdenk dit kwalijke gevolg dat er een ernstig gevaar (adinava) schuilt in het afhankelijk zijn. Daarom leeft een monnik onafhankelijk, zonder hechten en indachtig." (Snp3.12, sleuteltotinzicht,vertaling, Peter van Loosbroek)

- "Bhikkhus, before my enlightenment, while I was still only an unenlightened Bodhisatta, I too, being myself subject to birth, sought what was also subject to birth; being myself subject to ageing, sickness, death, sorrow, and defilement, I sought what was also subject to ageing, sickness, death, sorrow, and defilement. Then I considered thus: 'Why, being myself subject to birth, do I seek what is also subject to birth? Why, being myself subject to ageing, sickness, death, sorrow, and defilement, do I seek what is also subject to ageing, sickness, death, sorrow, and defilement? Suppose that, being myself subject to birth, having understood the danger in what is subject to birth, I seek the unborn supreme security from bondage, Nibbana. Suppose that, being myself subject to ageing, sickness, death, sorrow, and defilement, having understood the danger in what is subject to ageing, sickness, death, sorrow, and defilement, I seek the unageing, unailing, deathless, sorrowless, and undefiled supreme security from bondage, Nibbana.' Dat laatste wordt de wijze zoektocht genoemd  (MN26, AN4.255)

-"Having gong forth, bhikkhus, in search of what is wholesome, seeking the supreme state of sublime peace. (MN26)

Hoe moet je die staat van sublieme vrede realiseren als je je heil zoekt en vastklampt en afhankelijk maakt van iets wat tijdelijk is, niet duurzaam, anders wordend? Dat kan toch nooit werken? De weg naar vrede kan toch niet een weg zijn van vastklampen aan wat tijdelijk is? Tuurlijk kun je het tijdelijke wel benutten. Daar moedigen de sutta's ook constant toe aan.

In de volgende post nog wat laatste info over de schaduwzijden van alles wat tijdelijk is en anders wordend.

[lang kwaat]

Urgentie

Met de perceptie van lijden in wat tijdelijk is, ontstaat een gevoel van urgentie om er aan te ontsnappen en je actief in te zetten:

-"Life is swept along, short is the life span;
No shelters exist for one who has reached old age.
Seeing clearly this danger in death,
One should do deeds of merit that bring happiness."
"Life is swept along, short is the life span;
No shelters exist for one who has reached old age.
Seeing clearly this danger in death,
A seeker of peace should drop the world's bait." (SN1.3, 1.4, SN2.19, SN2.27)

Het aas van de wereld bezitten kan bevredigen. Maar dat is niet de soort vrede waar de Boeddha over spreekt. Als we echt een stabiele vrede wensen, moet je juist ook het lokaas dat bevredigt niet langer najagen. Je niet door laten betoveren. Bewust zijn dat in het lokaas een haak zit die de arme hongerige vis niet ziet.

-“They purified their hearts of lust,
Perceiving peril in desires,
And like the elephant that bursts
All restraining bonds, they broke
The fetters and the bonds of lust,
Those fetters of the evil one
So hard to overcome - and thus
 The very gods, the Thirty-Three,
With Indra and Pajapati,
Who sat enthroned in Council Hall,
These two heroes, passions purged,
Outstripped, and left them far behind. (DN21)

Een diep levend besef van vergankelijkheid, tijdelijkheid, en dat niks in je belevingswereld ooit je bezit kan en zal worden,  is duidelijk wat het geopende Dhamma oog ziet. Dat geopende Dhamma oog ziet zit:“All that is subject to arising is subject to cessation." (MN56 e.a.)

Een andere sutta benadert al het hechten nog radicaler: “nothing is worth attaching to. If you understand this, you understand everything”. (MN37)

Ik vind dat zelf een hele krachtige Dharma-les als ik weer eens de gretigheid en de verheugenis in mezelf voel opkomen in mezelf. Als ik er dan onderzoekend naar kijk, wat voor illusie jaagt die gretigheid en verheugenis dan toch na? Je hoop ergens op vestigen alsof dat echt je goed zal doen en heil zal brengen. Het innerlijke perspectief van...eindelijk gelukkig, eindelijk iets leuks ofzo.
Komt die gretigheid en die verheugenis je nou echt beschermen? Ik twijfel er niet meer over dat dit niet zo is.
Guy Eugene Dubois formuleerde het eens heel kernachtig in het boeddhistisch dagblad: “Verlangen is volkomen ontrouw aan zijn verleidelijke belofte: verlangen belooft genot, bevrediging, geluk, tevredenheid, maar brengt slechts lijden en ontgoocheling”.

Al die gretigheid in jezelf, vind ik, maakt je wijs dat het je welzijn beschermt. Het lijkt zich voor te doen als je vriend. En je innerlijke visie kijkt uit naar iets wat nog gaat komen.
Maar kijk er maar eens naar. Is het niet een illusie van welzijn?

Is alles wat tijdelijk is dan waardeloos?

Dat ook weer niet. De taak zoals ik die terugzie in de sutta's is eerder om op een wijze manier gebruik te maken van het tijdelijke. Neem de vijf  spirituele vermogens. Ze zijn tijdelijk maar ook cruciaal om te herkennen, te ontwikkelen en sterk te maken door er gebruik van te maken.

“Mendicants, there are these five faculties. What five? The faculties of faith, energy, mindfulness, immersion, and wisdom. A noble disciple comes to truly understand these five faculties’ gratification, drawback, and escape. Such a noble disciple is called a stream-enterer, not liable to be reborn in the underworld, destined for awakening.” (SN48.2)

"Those ascetics or brahrnins, bhikkhus, who do not understand the faculty of faith, its origin, its cessation, and the tray leading to its cessation; who do not understand the faculty of energy ... the faculty of mindfulness ... the faculty of concentration …the faculty of wisdom, its origin, its cessation, and the way leading to its cessation: these I do not consider to be ascetics among ascetics or brahmins among brahmins, and these venerable ones do not, by realizing it for themselves with direct knowledge, in this very life enter and dwell in the goal of asceticism or the goal of brahminhood.
But; bhikkhus, those ascetics and brahrnins who understand these things . . . in this very life enter and dwell in the goal of asceticism and the goal of brahminhood." (SN48.7)

In de Pali sutta’s zie ik niet dat de soort ijver, het werk, de inspanning om tijdelijke kwaliteiten, zoals de vermogens en diverse voordelige perceptie, sterk te maken, je ooit kan hinderen. Het lijden heeft hele concrete oorzaken zoals het concreet vertekend in beeld hebben van wat je ziet, hoort, voelt en kent. Perceptie is cruciaal. En als je dat niet verandert, verdwijnt die oorzaak van lijden natuurlijk ook niet.

Ook al gaat het hier om zaken die tijdelijk zijn, tijdelijke onvoordelige percepties dragen bij aan je lijden. Tijdelijke voordelige percepties aan je welzijn. Zo eenvoudig is het eigenlijk.
De sutta’s zeggen het ook zo: …”a bhikkhu who develops and cultivates the five spiritual faculties slants, slopes, and inclines towards Nibbana. (SN48.71-82)

Begoocheling en onwetendheid

Ik denk dat hier ook een verschil zit tussen begoocheling (moha) en onwetendheid (avijja). Stel dat je je in real time cognitief verhoudt tot iets wat van nature tijdelijk is alsof dat altijddurend is, duurzaam. Of stel dat je je in real time cognitief verhoudt tot iets wat je op dat moment meent dat het je goed zal doen, heilzaam is, terwijl het in werkelijkheid je welzijn juist ondermijnt.
Dan ben je op dat moment, in real time, begoocheld.  Of liever, het cognitieve proces wortelt nu  in begoocheling.

Begoocheling gaat in die zin over een cognitieve vertekening in real time. Je ziet dingen gewoon niet helder.
Onwetendheid betekent meer dat je helemaal niet bewust bent dat je cognitieve relatie tot iets vertekend is. Niemand heeft je er bijvoorbeeld ooit op gewezen.

Panna, het vermogen tot wijsheid, is de tegenhanger van moha. Het geneest of herstelt begoocheling in real time. Met wijsheid gaan we tegen dat er vertekening optreedt in het cognitieve proces. Concreet de vertekening dat iets wat anicca is, wordt beleefd als nicca; iets wat dukkha is wordt beleefd als sukha; iets wat anatta is wordt beleefd als atta. Dit vergt echt een inspanning. Want de aangeboren neigingen leiden van nature tot cognitieve vertekening, tot begoocheling en niet tot wijsheid.

Zoals wijsheid begoocheling tegengaat, zo gaat ware kennis (vijja) onwetendheid tegen (MN44). Het is diens tegenhanger.

Drie soorten lijden

In de context van de schaduwzijden van alles wat tijdelijk is, lijkt me deze sutta ook relevant:

-"Bhikkhus, there are these three kinds of suffering. What three?
Suffering due to pain, suffering due to formations, suffering due to change. These are the three kinds of suffering. The Noble Eightfold Path is to be developed for direct knowledge of these three kinds of suffering, for the full understanding of them, for their utter destruction, for their abandoning." (SN45.165)

Ik geloof zelf dat dit een heel diepzinnig soort inzicht is in lijden. Is er lijden door formaties?
Ik vermoed dat er zoiets niet te begrijpen is als je ook niet de bevestiging hebt, de directe kennis, dat bijvoorbeeld de afwezigheid van elk komen en gaan,  een vorm van geluk of vrede is die alles overtreft. Zoals de Boeddha mogelijk hier beschrijft:

-“There is, mendicants, that dimension where there is no earth, no water, no fire, no wind; no dimension of infinite space, no dimension of infinite consciousness, no dimension of nothingness, no dimension of neither perception nor non-perception; no this world, no other world, no moon or sun. There, mendicants, I say there is no coming or going or remaining or passing away or reappearing. It is not established, does not proceed, and has no support. Just this is the end of suffering.” (udana 8.1)

MN121 geeft ook aan dat zelfs als het hart bevrijd is van de diepste bezoedelingen, het loutere feit van werkende zintuigen en cognitie, toch wordt beschreven als met ‘a modicum of stress’.

Dit zijn allemaal zeer diepzinnige aspecten van de aard van lijden vind ik. Mij zegt het vooral dat inzicht in lijden en het einde van lijden, ook niet iets statisch is.
Je kunt bijvoorbeeld staten meemaken die mentaal zo onbelast, zo ontspannen zijn, dat ook je referentie van mentale belasting verandert. Opeens kun je gaan zien hoe belast de geest eigenlijk is in diens gewone doen. Ik denk dat het met persoonlijke ervaring met extreme verstilling net zo is. Ik vermoed dat de directe kennis van totale verstilling ook duidelijk maakt dat er het lijden van formaties is.

Wat mentaal en lichamelijk tijdelijk opgebouwd wordt en dus ook uiteen kan en zal vallen, bezit altijd ook een soort interne spanning denk ik. Dit zou wel eens de diepste betekenis kunnen zijn van de schaduwzijden van alles wat tijdelijk is, niet duurzaam, anders wordend, eindigend. Niet alleen kan het tijdelijke en samengestelde niet functioneren als basis van een duurzame vrede, niet als ware toevlucht dienen, niet beschermen in ultieme zin, het vertegenwoordigt ook een soort opbouw, maaksel, aggregatie-toestand, ophoping die onvermijdelijk iets van interne spanning met zich meebrengt.

In de volgende post de specifieke schaduwzijden van zintuiglijke genoegens.
 

[lang kwaat]

De Schaduwzijde van Zintuiglijke Genoegens.

Inleiding

Ik vond het wel aardig om dit apart te behandelen omdat er binnen de Pali Canon nogal wat aandacht is voor de nadelen van zintuiglijke genoegens en Boeddha kennelijk een besef had dat we over het algemeen ons heil zoeken in die zintuiglijke genoegens. Vooral het leven van een ‘gewoon niet geïnstrueerd mens’ (puthujjana) wordt daarmee geassocieerd.
Boeddha zwolg eerder in zijn leven ook in zintuiglijke genoegens. Het kon hem, net als zoveel mensen ervaren, ook niet echt gelukkig maken. Maar de Boeddha ontkent niet dat er bevrediging is te vinden in de belevingswereld. Hij kent echter ook de schaduwkanten daar weer van.

Op basis van persoonlijk ervaring concludeerde de Boeddha:

-“Er is het nastreven van geluk in zintuiglijk genot, hetgeen laag, vulgair, ordinair en onedel is en niet tot welzijn leidt; en er is het nastreven van zelfpijniging, hetgeen pijnlijk en onedel is en niet tot welzijn leidt. De Volledig Verlichtte is, deze beide extremen vermijdend, ontwaakt aan de Middenweg die visie en kennis oplevert, en tot kalmte, directe kennis, ontwaking en Nibbāna leidt” (SN56.11).

Zowel het extreem van hedonisme als het extreem van zelf-kwelling wees de Boeddha af. Beide wegen bewandelde hij en hij kwam er achter dat ze niet tot vrede leiden. Welzijn is misschien voor veel mensen hetzelfde als het hebben van aangename gevoelens, verbonden met lichaam of geest, maar de Boeddha had duidelijk een sterk besef van de betrekkelijkheid daarvan. Want zulke gevoelens zijn nooit je bezit en niet duurzaam. Je toestand wordt altijd weer anders (zie vorige post).

Er is toch ook zoiets als waardigheid. En eindeloos veel mensen bespeuren dat het inderdaad (zoals de teksten zeggen) iets laags en onwaardigs heeft om alleen maar gericht te zijn op bevrediging van de zintuigen. Ik zie dit zelf niet als moralisme maar een natuurlijke zaak want eindeloos veel mensen ervaren dit zo.
Je gaat je laag voelen, slecht voelen over jezelf. Misschien zelfs vies.

Definitie van Zintuiglijke Genoegens

-“Bhikkhus, there are these five cords of sensual pleasure. What are the five? Forms cognizable by the eye that are wished for, desired, agreeable and likeable, connected with sensual desire, and provocative of lust. Sounds cognizable by the ear...Odours cognizable by the nose...Flavours cognizable by the tongue...Tangibles cognizable by the body that are wished for, desired, agreeable and likeable, connected with sensual desire, and provocative of lust. These are the five cords of sensual pleasure. Now the pleasure and joy that arise dependent on these five cords of sensual pleasure are the gratification in the case of sensual pleasures. (MN13 en vele andere)

Het gaat hier dus om de voldoening en bevrediging die wordt beleefd binnen de vijf zintuiglijke domeinen van oog, oor, neus, tong en lichaam. Het is verbonden met verlangens en lokt hartstocht uit. Het betreft niet elk genoegen wat te ervaren is. Er is bijvoorbeeld ook het genoegen van aangename mentale, zeer verstilde en ontspannen staten (jhana). Die vallen hier niet onder. Ook niet het genoegen of de vreugde die je haalt uit goede dingen doen voor anderen, of uit Dharma-studie of vriendschap met wijze en liefdevolle mensen.

De jacht op zintuiglijke genot is niet verrijkend maar er zijn wel verrijkende activiteiten, verdienstelijk. Boeddha beveelt die aan.

De jacht op zintuiglijke genoegens wordt ontmoedigd door zintuiglijke genoegens te vergelijken met:

-“The Blessed One has stated how sensual pleasures provide little gratification, much suffering, and much despair, and how great is the danger in them. With the simile of the skeleton...with the simile of the piece of meat...with the simile of the grass torch.. .with the simile of the pit of coals.. .with the simile of the dream.. .with the simile of the borrowed goods.. .with the simile  of the tree laden with fruit...with the simile of the slaughterhouse... with the simile of the sword stake...with the simile of the snake's head, the Blessed One has stated how sensual pleasures provide little gratification, much suffering, and much despair, and how great is the danger in them." (MN22, in MN54).

In MN54 worden deze gelijkenissen uitgelegd voor wie dit wel nalezen. MN 54: https://suttacentral.net/mn54/en/sujato?lang=en&layout=plain&reference=none&notes=asterisk&highlight=false&script=latin

Beloningscentrum

In moderne neurologische taal kunnen we denk ik wel zeggen dat zintuiglijk genoegen sterk samenhangt met het beloningscentrum van het brein. Hoe sterker dat wordt, hoe meer craving je voelt. Hunkeren naar iets lekkers of aangenaams verscheurt je. Tot een punt dat je ook letterlijk burning embers ervaart en je diep gekweld voelt als je niet krijgt wat je beloningscentrum wil. Hoe meer je onder invloed komt te staan van dit centrum hoe groter de kans dat je een neerwaarts Pad gaat.

Het is ook duidelijk dat de genotsprikkel steeds extremer moet worden om nog hetzelfde gevoel van beloning of voldoening te geven. Hierdoor wordt de porno die iemand kijkt steeds extremer.
De avonturen, de drugs, alles moet steeds gekker.

In dit alles toont zich al de schaduwzijde van zintuiglijk genoegen. Het is zo goed als het zekere pad omlaag. Het verrijkt je leven totaal niet. Een sutta vergelijkt het met een hond die een bot wordt toegeworpen waaraan geen enkel vlees zit. De hond gaat toch kauwen. Proeft vervolgens zijn eigen bloed en raakt verrukt.
Sowieso, als je onderzoekt wat voor ideeen er in je hoofd omgaan over jezelf belonen, zijn die ideeen dan vaak niet absurd? Alsof je jezelf beloont met roken, met vet eten, met porno, een joint etc.

De jacht op zintuiglijke genoegens is helemaal niet zo onschuldig. Je kunt de genoegens sowieso nooit bezitten. Het zijn tijdelijke toestanden en het wordt altijd weer anders. Maar ondertussen wil je ze steeds liever bezitten. Het verscheurt je. Ook ga je makkelijk over morele grenzen heen als je iets sterk verlangt, zeker als je verslaafd bent geraakt. Je moraliteit verdwijnt. De kans is groot dat je dan voortdurend jezelf en anderen belazert en alles aan elkaar liegt en bedriegt.

-"Bhikkhus, that one can engage in sensual pleasures without sensual desires, without perceptions of sensual desire, without thoughts of sensual desire - that is impossible. (MN22)

Ik vind bovenstaande citaat realistisch. Je kunt wel zeggen dat voor jezelf zintuiglijk verlangen geen keten is en je net zo makkelijk afstand doet van al het genot dan het opzoekt.
Maar de realiteit is natuurlijk dat je heus niet per ongeluk aan een ijsje likt, en je zit heus niet per ongeluk in een restaurant te eten van voortreffelijke smakend voedsel. Tuurlijk is dit op basis van zintuiglijk verlangens en percepties die je had en die je keuzes leiden. Je kunt jezelf wel wijsmaken dat je niet geketend bent maar dat is pas echt zo als je al die zintuiglijke genoegens echt makkelijk opgeeft.

Ik vind het zinloos te denken…’ik begrijp het onwezenlijke karakter of de leegte van de keten van zintuiglijk verlangen', ALS de zintuiglijke verlangens je steeds weer hier en daar brengen om van dit en dat te genieten. Een keten ken je pas echt als onwezenlijk als het ook daadwerkelijk niet meer als keten functioneert. (MN66)

Tot zover dit deel. In de volgende post meer informatie over de schaduwkant van zintuiglijke genoegens.

[lang kwaat]

Afsterven aan elk genoegen?

Dat de Boeddha het Pad niet zag als een soort proces van sterven aan de hartwens naar geluk en welzijn, kun je terugzien in de onderstaande sutta, en ook in die sutta’s waarin de Boeddha aangeeft dat Nibbana een ultiem geluk is.

- "Even though a noble disciple has seen clearly as it actually is with proper wisdom how sensual pleasures provide little gratification, much suffering, and much despair, and how great is the danger in them, as long as he still does not attain to the rapture and pleasure that are apart from sensual pleasures, apart from unwholesome states, or to something more peaceful than that, he may still be attracted to sensual pleasures. But when a noble disciple has seen clearly as it actually is with proper wisdom how sensual pleasures provide little gratification, much suffering , and much despair, and how great is the danger in them, and he attains to the rapture and pleasure that are apart from sensual pleasures, apart from unwholesome states, or to something more peaceful than that, then he is no longer attracted to sensual pleasures.
 "Before my enlightenment, while I was still only an unenlightened Bodhisatta, I too clearly saw as it actually is with proper wisdom how sensual pleasures provide little gratification, much suffering, and much despair, and how great is the danger in them, but as long as I still did not attain to the rapture and pleasure that are apart from sensual pleasures, apart from unwholesome states, or to something more peaceful than that, I recognised that I still could be attracted to sensual pleasures. But when I clearly saw as it actually is with proper wisdom how sensual pleasures provide little gratification, much suffering, and much despair, and how great is the danger in them, and I attained to the rapture and pleasure that are apart from sensual pleasures, apart from unwholesome states, or to something more peaceful than that, I recognised that I was no longer attracted to sensual pleasures. (MN14)

Zoals ik het lees en zie: we zijn gewend ons te voeden met het soort voldoening of bevrediging dat het oog, oor, neus, tong en lichaam kan schenken. Je kunt dat niet zomaar even stoppen.
Wil je het stoppen dan moet je een hoger soort geluk vinden, zoals de voldoening die je kunt halen uit Dharma-studie, uit goede dingen doen voor anderen, voedende vriendschap etc.

Je moet jezelf wel vreugde gunnen ook. Een element van vreugde is essentieel op het Pad.

Vreugde als verlichtingsfactor

Vreugde is zelfs een verlichtingsfactor (piti). Als de geest niet een zekere vreugde kent, is het lichaam onrustig en ook de geest kan dan niet concentreren, is zoekende.

-“When he is glad, rapture is born in him; in one who is rapturous, the body becomes tranquil; one whose body is tranquil feels pleasure; in one who feels pleasure, the mind becomes concentrated. (MN40)

Het lichaam kan niet goed kalmeren als er geen element van vreugde of geluk in de geest is. Er is dus een verschil tussen jezelf kwellen en mentaal uithongeren en geleidelijk maar zeker stappen zetten naar een leven waarin de ketens minder sterk worden en verdwijnen.

De verlichtingsfactoren hangen zo samen:

- "Bhikkhus, on whatever occasion a bhikkhu abides contemplating the body as a body, ardent, fully aware, and mindful, having put away covetousness and grief for the world - on
that occasion unremitting mindfulness is established in him. On whatever occasion unremitting mindfulness is established in a bhikkhu - on that occasion the mindfulness enlightenment factor is aroused in him, and he develops it, and by development, it comes to fulfilment in him.
 "Abiding thus mindful, he investigates and examines that state with wisdom and embarks upon a full inquiry into it. On whatever occasion, abiding thus mindful, a bhikkhu investigates
and examines that state with wisdom and embarks upon a full inquiry into it - on that occasion the investigation-of-states enlightenment factor is aroused in him, and he develops it, and by development it comes to fulfilment in him.
 "In one who investigates and examines that state with wisdom and embarks upon a full inquiry into it, tireless energy is aroused. On whatever occasion tireless energy is aroused in a bhikkhu who investigates and examines that state with wisdom and embarks upon a full inquiry into it - on that occasion the energy enlightenment factor is aroused in him, and he develops it, and by development it comes to fulfilment in him.
 "In one who has aroused energy, unworldly rapture arises. On whatever occasion unworldly rapture arises in a bhikkhu who has aroused energy - on that occasion the rapture enlightenment factor is aroused in him, and he develops it, and by development it comes to fulfilment in him.
"In one who is rapturous, the body and the mind become  tranquil. On whatever occasion the body and the mind become tranquil in a bhikkhu who is rapturous - on that occasion the
tranquility enlightenment factor is aroused in him, and he develops it, and by development it comes to fulfilment in him.
 "In one whose body is tranquil and who feels pleasure, the mind becomes concentrated. On whatever occasion the mind becomes concentrated in a bhikkhu whose body is tranquil and
who feels pleasure - on that occasion the concentration enlightenment factor is aroused in him, and he develops it, and by development it comes to fulfilment in him.
 "He closely looks on with equanimity at the mind thus concentrated. On whatever occasion a bhikkhu closely looks on with equanimity at the mind thus concentrated - on that occasion the equanimity enlightenment factor is aroused in him, and he develops it, and by development it comes to fulfilment in him. (MN118)

Hoewel aan zintuiglijke genoegens schaduwkanten vastzitten, moeten we er wel realistisch mee omgaan en niet het onmogelijke van onszelf eisen in het afstand er van doen. We hebben vooral ook een edeler, heilzamer soort geluk nodig.

De Lepralijder

In MN75 is een fraaie gelijkenis van zintuiglijke genoegens vind ik die ook de schaduwkanten meteen mooi belicht:

-"Suppose, Magandiya, there was a leper with sores and blisters on his limbs, being devoured by worms, scratching the scabs off the openings of his wounds with his nails, cauterizing his body over a burning charcoal pit; the more he scratches the scabs and cauterizes his body, [508] the fouler, more evil smelling and more infected the openings of his wounds would become, yet he would find a certain measure of satisfaction and enjoyment in scratching the openings of his wounds.
So too, Magandiya, beings who are not free from lust for sensual pleasures, who are devoured by craving for sensual pleasures, who burn with fever for sensual pleasures, still indulge in sensual pleasures; the more such beings indulge in sensual pleasures, the more their craving for sensual pleasures increases and the more they are burned by their fever for sensual pleasures, yet they find a certain measure of satisfaction and enjoyment in dependence on the five cords of sensual pleasure (MN75)

Zo is het toch ook? De hele jacht op zintuiglijke genoegens is ergens ook als een soort krabben aan een geestelijke open wond, krabben aan lijden, een gemis, een honger, een dorst. Het krabben neemt de pijn niet weg, verergert deze eigenlijk,  maar toch vindt je als mens een zekere verlichting in het krabben. Maar beter wordt je situatie er ook niet echt van. Is het niet een prachtig en raak beeld?

Guilty Pleasure

Als iemand zintuiglijke genoegens beleeft zonder enig besef van gevaar, er volop in opgaand, dan wordt dat gezien als guilty pleasure. Je maakt schulden want je verlangen naar genot gaat groeien en de rente die je er van betaalt, is groot. (DN13)

Zoals ik het zie kun je alleen vrijuit, zonder opbouw van schuld, van de vijf zintuigen genieten als je van die genoegens de bevrediging kent, het gevaar en de ontsnapping  (MN26, zie hier onder. Maar dat betekent al dat je er niet helemaal in opgaat met een wellustige geest,  je verheugend in die genoegens. Want dat is kama tanha.

- "As to those recluses and brahmins who are tied to these five cords of sensual pleasure, infatuated with them and utterly committed to them, and who use them without seeing the danger in them or understanding the escape from them, it may be understood of them: 'They have met with calamity, met with disaster, the Evil One may do with them as he likes.' Suppose a forest deer who was bound lay down on a heap of snares; it might be understood of him: 'He has met with calamity, met with disaster, the hunter can do with him as he likes, and when the hunter comes he cannot go where he wants.' So too, as to those recluses and brahmins who are tied to these five cords of sensual pleasure...it may be understood of them: 'They have met with calamity, met with disaster, the Evil One may do with them as he likes.'
"As to those recluses and brahmins who are not tied to these five cords of sensual pleasure, who are not infatuated with them or utterly committed to them, and who use them seeing the danger in them and understanding the escape from them, [174] it may be understood of them: 'They have not met with calamity, not met with disaster, the Evil One cannot do with them as he likes.'316 Suppose a forest deer who was unbound lay down on a heap of snares; it might be understood of him: 'He has not met with calamity, not met with disaster, the hunter cannot
do with him as he likes, and when the hunter comes he can go where he wants.' So too, as to those recluses and brahmins who are not tied to these five cords of sensual pleasure...it may be understood of them: 'They have not met with calamity, not met with disaster, the Evil One cannot do with them as he likes.' (MN26)

In de volgende post het slot van de schaduwkanten van zintuiglijke genoegens.

[lang kwaat]

In MN13 beschrijft de Boeddha wat hij heel concreet zag als het gevaar van zintuiglijke genoegens. Hieronder het relevante deel:

-"And what, bhikkhus, is the danger in the case of sensual pleasures? Here, bhikkhus, on account of the craft by which a clansman makes a living - whether checking or accounting or
calculating or farming or trading or husbandry or archery or the royal service, or whatever craft it may be - he has to face cold, he has to face heat, he is injured by contact with gadflies, mosquitoes, wind, sun, and creeping things; he risks death by hunger and thirst. Now this is a danger in the case of sensual pleasures, a mass of suffering visible here and now, having sensual pleasures as its cause, sensual pleasures as its source, sensual pleasures as its basis, the cause being simply sensual pleasures.

"If no property comes to the clansman while he works and strives and makes an effort thus, he sorrows, grieves, and laments, he weeps beating his breast and becomes distraught, crying : 'My work is in vain, my effort is fruitless!' Now this too is a danger in the case of sensual pleasures...the cause being simply sensual pleasures.
"If property comes to the clansman while he works and strives and makes an effort thus, he experiences pain and grief in protecting it: 'How shall neither kings nor thieves make off
with my property, nor fire burn it, nor water sweep it away, nor hateful heirs make off with it?' And as he guards and protects his property, kings or thieves make off with it, or fire burns it, or water sweeps it away, or hateful heirs make off with it. And he sorrows, grieves, and laments, he weeps beating his breast and becomes distraught, crying: 'What I had I have no longer!' Now this too is a danger in the case of sensual pleasures...the cause being simply sensual pleasures.

 "Again, with sensual pleasures as the cause, sensual pleasures as the source, sensual pleasures as the basis, the cause being simply sensual pleasures, kings quarrel with kings, nobles with nobles, brahmins with brahmins, householders with householders; mother quarrels with child, child with mother, father with child, child with father; brother quarrels with brother, brother with sister, sister with brother, friend with friend. And here in their quarrels, brawls, and disputes they attack each other with fists, clods, sticks, or knives, whereby they incur death or deadly suffering. Now this too is a danger in the case of sensual pleasures.. .the cause being simply sensual pleasures.

"Again, with sensual pleasures as the cause...men take swords and shields and buckle on bows and quivers, and they charge into battle massed in double array with arrows and spears flying and swords flashing; and there they are wounded by arrows and spears, and their heads are cut off by swords, whereby they incur death or deadly suffering. Now this too is a danger in the case of sensual pleasures...the cause being simply sensual pleasures.

 "Again, with sensual pleasures as the cause...men take swords and shields and buckle on bows and quivers, and they charge slippery bastions, with arrows and spears flying and swords flashing; and there they are wounded by arrows and spears and splashed with boiling liquids and crushed under heavy weights, and their heads are cut off by swords, whereby they incur death or deadly suffering. Now this too is a danger in the case of sensual pleasures.. .the cause being simply sensual pleasures.

 "Again, with sensual pleasures as the cause...men break into houses, plunder wealth, commit burglary, ambush highways, seduce others' wives, and when they are caught, kings have many kinds of torture inflicted on them. The kings have them flogged with whips, beaten with canes, beaten with clubs; they have their hands cut off, their feet cut off, their hands and feet cut off; their ears cut off, their noses cut off, their ears and noses cut off; they have them subjected to the 'porridge pot,' to the 'polished-shell shave,' to the 'Rahu's mouth,' to the 'fiery
wreath,' to the 'flaming hand,' to the 'blades of grass,' to the 'bark dress’ to the 'antelope’ to the 'meat hooks’ to the 'coins’ to the 'lye pickling, to the 'pivoting pin’ to the 'rolled-up palliasse';
and they have them splashed with boiling oil, and they have them thrown to be devoured by dogs, and they have them impaled alive on stakes, and they have their heads cut off with swords - whereby they incur death or deadly suffering. Now this too is a danger in the case of sensual pleasures...the cause being simply sensual pleasures.

 "Again, with sensual pleasures as the cause, sensual pleasures  as the source, sensual pleasures as the basis, the cause being simply sensual pleasures, people indulge in misconduct of body, speech, and mind. Having done so, on the dissolution of the body, after death, they reappear in states of deprivation, in an unhappy destination, in perdition, even in hell. Now this too is a danger in the case of sensual pleasures, a mass of suffering in the life to come, having sensual pleasures as its cause, sensual pleasures as its source, sensual pleasures as its basis, the cause being simply sensual pleasures. (MN13)

Ik lees de eerste alinea's met gemengde gevoelens. Immers, iemand moet toch het werk doen. Anders kan ook een Boeddha en monnik schare niet aan voedsel, onderdak, medicijnen, kleding komen. Het komt toch allemaal niet vanzelf.

Maar ik zie ook wel in dat wij mensen voor wat zintuiglijke genoegen, het lekkere eten, het gemak van een douche en warm huis, het bezitten van dit en dat…heel wat offers bereid zijn te brengen. We gaan best wel gebukt onder die offers. En mensen moeten ons die genoegens ook niet willen onthouden…oorlog, conflict, ruzie. In wezen gaat ook de huidige strijd om olie, gas, zeldzame aard metalen,  etc. toch ook om zintuiglijke genoegens. Wat dat betreft zit er heel wat vast aan de jacht op zintuiglijke genoegens. Heel wat ellende vooral. Is ook global warming niet een gevolg van onze jacht op zintuiglijk genot?

Het gevaar van zintuiglijk genoegens en hoe ze werkelijk ketenen vind ik niet overdreven. Niet alleen wordt het nadeel duidelijk zichtbaar bij mensen met drugs en drank verslavingen maar ik zie ook duidelijk gevaar in de behoefte aan zoetigheid, comfort, afleiding, vermaak. Dingen die vaak als onschuldig worden gezien maar niet zo onschuldig zijn.
Ook qua internet en smartphone gebruik is er steeds meer bewustheid van de nadelen van zintuiglijke ketening. Het is ergens ook wel treurig dat er zelfs een hele industrie is die allerlei specialistische neurologische en psychologische kennis inzet om mensen aan de haak te slaan en vooral ook te houden, zelfs kinderen en baby’s!

Als je nadenkt over onze behoefte aan zintuiglijke genoegens dan zie je wel dat dit komt met een enorme prijs. Niet alleen voor een individu maar ook als wereldgemeenschap.

In de laatste post over de schaduwkanten van zintuiglijke genoegens speciale aandacht voor de schaduwkanten van voedsel.

[lang kwaat]

De schaduwzijde van voedsel

De algemene richtlijn van de Boeddha is om voedsel niet te nuttigen…” for fun, indulgence, adornment, or decoration” (SN12.63). Voedsel dient heel praktisch om het lichaam te ondersteunen, om  gezond te blijven en voldoende energie te hebben.
Om dit te illustreren wordt in SN12.63 het voorbeeld gebruikt van twee ouders die met hun enige zoon de woestijn doortrekken. Ze hebben te weinig voedsel meegenomen merken ze onderweg. Ze offeren hun enige zoon. Ze trekken de woestijn door terwijl ze zo nu het vlees van hun zoon verorberen. Zouden ze van dit voedsel genieten voor de lol? Nee, ze eten het alleen maar om te overleven als het ware. Dat is de soort mentaliteit die de Boeddha lijkt aan te prijzen als het gaat om voedsel.

Eet met mate

-“And how does a mendicant eat in moderation? It’s when a mendicant reflects rationally on the food that they eat: ‘Not for fun, indulgence, adornment, or decoration, but only to sustain this body, to avoid harm, and to support spiritual practice. In this way, I shall put an end to old discomfort and not give rise to new discomfort, and I will have the means to keep going, blamelessness, and a comfortable abiding.’ That’s how a mendicant eats in moderation. (AN3.16)

Niet hechten aan eten, niet bedwelmd eten, maar bewust zijn van de nadelen

“Mendicants, take the case of a mendicant living supported by a town or village. A householder or their child approaches and invites them for the next day’s meal. The mendicant accepts if they want. When the night has passed, they robe up in the morning, take their bowl and robe, and approach that householder’s home, where they sit on the seat spread out. The householder or their child serves and satisfies them with their own hands with delicious fresh and cooked foods.
The mendicant thinks: ‘It’s so good that this householder serves me with delicious fresh and cooked foods.’ Then they think: ‘I really hope this householder serves me with delicious fresh and cooked foods in the future, too.’ They eat that food tied, infatuated, attached, blind to the drawbacks, and not understanding the escape. They think about it with sensual, malicious, or cruel thoughts. A gift to such a mendicant is not very fruitful, I say. Why is that? Because that mendicant is negligent.
Take another case of a mendicant living supported by a town or village. A householder or their child approaches and invites them for the next day’s meal. The mendicant accepts if they want. When the night has passed, they robe up in the morning, take their bowl and robe, and approach that householder’s home, where they sit on the seat spread out. The householder or their child serves and satisfies them with their own hands with delicious fresh and cooked foods.
It never occurs to them: ‘It’s so good that the householder or their child serves and satisfies me with their own hands with delicious fresh and cooked foods.’ They don’t think: ‘I really hope this householder serves me with delicious fresh and cooked foods in the future, too.’ They eat that almsfood untied, uninfatuated, unattached, seeing the drawback, and understanding the escape. They think about it with thoughts of renunciation, good will, or harmlessness. A gift to such a mendicant is very fruitful, I say. Why is that? Because that mendicant is diligent.” (AN3.123, zie ook AN4.28)

Voedsel wordt niet ‘blameless ingenomen als je er helemaal door in beslag wordt genomen, bedwelmd door het, niet het gevaar en de ontsnapping ziend.

De aangename smaken van voedsel zijn in de praktijk vaak een manier om te dealen met nare gevoelens, met eenzaamheid, trauma’s, verdriet etc. Dat kan ook behoorlijk uit de hand lopen. Ik moet hierbij zelf denken aan mensen die iets traumatisch hebben meegemaakt en hun heil toen zochten in eten. Als ze geen perceptie van het gevaar hebben, dan kunnen ze op een dag 350 kg wegen en aan bed gekluisterd zijn. Het gebeurt echt. Voedsel en de aangename smaken is soms het enige geluk wat mensen nog kennen, zeggen ze zelf. De enige uitweg die men dan ziet uit het lijden.

De posten over de schaduwkanten van zintuiglijke genoegens kort samengevat:  Er zitten echt schaduwzijden aan zintuiglijke genoegens. Ze kunnen zich in dit leven manifesteren of in volgende levens. De jacht naar genoegens is niet zo onschuldig en komt met een prijs voor een individu en een samenleving.

In de volgende post de schaduwkanten van het lichaam.

[lang kwaat]

De schaduwkanten van het lichaam

-"And what, Ananda, is the perception of danger? Here,  having gone to the forest, to the foot of a tree, or to an empty hut, a bhikkhu reflects thus: 'This body is the source of much pain
 and danger; for all sorts of afflictions arise in this body, that is, eye-disease, disease of the inner ear, nose-disease, tongue disease,  body-disease, head-disease, disease of the external
ear, mouth-disease, tooth-disease, cough, asthma, catarrh, pyrexia, fever, stomach ache, fainting, dysentery, gripes, cholera, leprosy, boils, eczema, tuberculosis, epilepsy, ringworm,
itch, scab, chickenpox, scabies, hemorrhage, diabetes, hemorrhoids, cancer, fistula; illnesses originating from bile, phlegm, wind, or their combination; illnesses produced by change of
climate; illnesses produced by careless behavior; illnesses produced by assault; or illnesses produced as the result of kamma; and cold, heat, hunger, thirst, defecation, and urination. Thus he dwells contemplating danger in this body. This is called the perception of danger. (AN10.60)

-"And what, bhikkhus, is the danger in the case of material form? Later on one might see that same woman here at eighty, ninety, or a hundred years, aged, as crooked as a roof bracket, doubled up, supported by a walking stick, tottering, frail, her youth gone, her teeth broken, grey-haired, scanty haired, bald, wrinkled, with limbs all blotchy. What do you think, bhikkhus? Has her former beauty and loveliness vanished and the danger become evident?" - "Yes, venerable sir."
"Bhikkhus, this is a danger in the case of material form.
 "Again, one might see that same woman afflicted, suffering, and gravely ill, lying fouled in her own excrement and urine, lifted up by some and set down by others. What do you
think, bhikkhus? Has her former beauty and loveliness vanished and the danger become evident?" - "Yes, venerable sir." -
"Bhikkhus, this too is a danger in the case of material form.
 "Again, one might see that same woman as a corpse thrown aside in a charnel ground, one, two, or three days dead, bloated, livid, and oozing matter. What do you think, bhikkhus?
Has her former beauty and loveliness vanished and the danger become evident?" - "Yes, venerable sir." - "Bhikkhus, this too is a danger in the case of material form.
"Again, one might see that same woman as a corpse thrown aside in a charnel ground, being devoured by crows, hawks, vultures, dogs, jackals, or various kinds of worms...
[89]...a skeleton with flesh and blood, held together with sinews...a fleshless skeleton smeared with blood, held together with sinews.. .disconnected bones scattered in all directions - here
a hand-bone, there a foot-bone, here a thigh-bone, there a ribbone, here a hip-bone, there a back-bone, here the skull.. .bones bleached white, the colour of shells...bones heaped up, morethan a year old...bones rotted and crumbled to dust. What do you think, bhikkhus? Has her former beauty and loveliness vanished and the danger become evident?" - "Yes, venerable sir." - "Bhikkhus, this too is a danger in the case of material form. (MN13)

Mijn gevoel hierbij is dat de perceptie van het lichaam erg afhankelijk is van je eigen situatie. Je zal het waarschijnlijk niet snel als een last ervaren als je nog redelijk gezond bent en het lichaam nog doet wat je wilt. Een gezond iemand vindt het waarschijnlijk maar overdreven en negatief überhaupt te spreken over het lichaam als een last. Maar voor iemand die ziek wordt,  en het lichaam niet meer doet wat ie wil, is het lichaam als last een realistische zaak geworden. Zoveel mensen maken mee dat ze eerst van alles konden en later aan bed gekluisterd raken.

Ik denk wel dat we als mens dingen vaak maar voor vanzelfsprekend houden, zoals een gezond lichaam hebben, of zoals leven in de luxe en overvloed van deze tijd, of dat mensen moreel leven en goede dingen doen. Maar het is niet vanzelfsprekend. Onze wereld kan zomaar totaal op zijn kop komen te staan.

Ik ben zelf wel bewust dat het lichaam een bron is van pijn, ellende, een last zoals de sutta zegt. Niet alleen op basis van eigen ervaringen maar ook wat ik heb gezien bij naasten. Ik zie het ook als een kwestie van tijd dat de nadelen, gevaren, schaduwkanten van het lichaam meer en meer zichtbaar worden voor jezelf. Het menselijk lichaam is broos, kwetsbaar, bron van leed.
Er schijnen ook wezens te zijn met een subtieler lichaam die helemaal niet de kwalen krijgen die wij wel krijgen. Er zijn ook onstoffelijke wezens volgens de Boeddha.

Ik wil benadrukken dat ik niet geloof dat zulke percepties bedoeld zijn om onze geest alleen maar duister en negatief te maken. Eerder realistisch.

In de volgende post een serie sutta’s die beschrijven wat voor gevaren de Boeddha nog meer zag.

[lang kwaat]

Diverse Gevaren die de Boeddha onderwees

In dit deel een verzameling sutta’s die gaan over de gevaren die de Boeddha nog meer zag.

Gevaren van verslaving aan drank en drugs

-“There are these six dangers attached to addiction to strong drink and sloth-producing drugs: present waste of money, increased quarrelling, liability to sickness, loss of good name,
indecent exposure of one's person, and weakening of the intellect. (DN31)

Het gevaar van Naam en Faam

"When he comes to know this, he investigates him further thus: 'Has this venerable one acquired renown and attained fame, so that the dangers [connected with renown and fame] are found in him?' For, bhikkhus, as long as a bhikkhu has not acquired renown and attained fame, the dangers [connected with renown and fame] are not found in him; but when he has
acquired renown and attained  fame, those dangers are found in him. When he investigates him, he comes to know: 'This venerable one has acquired renown and attained fame, but the dangers [connected with renown and fame] are not found in him. (MN47)

-"Bhikkhus, those ascetics or brahmins who do not understand as they really are the gratification, the danger, and the escape in the case of gain, honour, and praise: So these I
do not consider to be ascetics among ascetics or brahmins among brahrnins, and these venerable ones do not, by realizing it for themselves with direct knowledge, in this very life enter and dwell in the goal of asceticism or the goal of brahminhood.
"But, bhikkhus, those ascetics and brahmins who understand as they really are the gratification, the danger, and the escape in the case of gain, honour, and praise: these I consider to be ascetics among ascetics and brahrnins among brahrnins, and these venerable ones, by realizing it for themselves with direct knowledge, in this very life enter and dwell in the goal of asceticism and the goal of brahminhood." (SN17.25)

-“On account of it (knowledge en vision, Siebe) he lauds himself and disparages others thus: 'I live knowing and seeing, but these other bhikkhus live unknowing and unseeing.' He becomes intoxicated with that knowledge and vision, grows negligent, falls into negligence, and being negligent, he lives in suffering. (MN29)

-"Again, a self-modifier practises a certain austerity, and this brings him gains, honours and fame. As a result, he is pleased and satisfied at having attained his end. . .Or else he elevates himself and disparages others. . .Or else he becomes intoxicated with conceit, infatuated and therefore careless. And this is a fault in that self-mortifier. (DN25)

De honger naar macht, aanzien, respect, erkenning, naam en faam zit zo diep. En als je het niet verkrijgt op basis van materiaal bezit, dan maar op basis van spirituele bezit (doorbraken, openbaringen, kennis en visie, ontdekkingen, inzichten, mystieke ervaringen etc). Ik geloof zelf dat dit iets diep menselijks is. Een soort diepe honger naar erken me, zie me, Ik ben.
De gevaren van naam en faam zijn regelmatig in het nieuws. Niet zelden begaan mensen met naam en faam wandaden, ook spirituele leraren met naam en faam.
In de sutta's treedt het besef naar voren dat eigenwaan steeds wel weer nieuwe voeding vindt. Is het niet in hoe je nog jeugdig en gezond bent, dan wel in je ontdekkingen, in je kennis en visie, in je moraliteit, in de goede daden etc. Zelf-verheerlijking ligt constant op de loer.
 
Gevaar van speculatieve visies

-“How is it then, Master Gotama? When Master Gotama is asked each of these ten questions, he replies: 'I do not hold that view.' What danger does Master Gotama see that he does not
take up any of these speculative views?"
"Vaccha, the speculative view that the world is eternal is a thicket of views, a wilderness of views, a contortion of views, a vacillation of views, a fetter of views. It is beset by suffering, by vexation, by despair, and by fever, and it does not lead to disenchantment, to dispassion, to cessation, to peace, to direct knowledge, to enlightenment, to Nibbana.
"The speculative view that the world is not eternal...that the world is finite...that the world is infinite...that the soul and the body are the same...that the soul is one thing and the body another...that after death a Tathagata exists [486]...that after death a Tathagata does not exist...that after death a Tathagata both exists and does not exist...that after death a Tathagata neither exists nor does not exist is a thicket of views, a wilderness of views, a contortion of views, a vacillation of views, a fetter of views. It is beset by suffering, by vexation, by  despair, and by fever, and it does not lead to disenchantment, to dispassion, to cessation, to peace, to direct knowledge, to enlightenment, to Nibbana. Seeing this danger, I do not take up any of these speculative views."
15. "Then does Master Gotama hold any speculative view at all?"
"Vaccha, 'speculative view' is something that the Tathagata has put away. For the Tathagata, Vaccha, has seen this: 'Such  is materia] form, such its origin, such its disappearance; such is
feeling, such its origin, such its disappearance; such is perception, such its origin, such its disappearance; such are formations, such their origin, such their disappearance; such is consciousness, such its origin, such its disappearance.' Therefore, I say, with the destruction, fading away, cessation, giving up, and relinquishing of all conceivings, all excogitations, all I-making, mine-making, and the underlying tendency to conceit, the Tathagata is liberated through not clinging." (MN72)

Gevaar van immoreel gedrag

-"Bhikkhus, there are these five dangers for an immoral person because of his deficiency in virtuous behavior. What five?
(1) "Here, an immoral person deficient in virtuous behavior loses much wealth because of heedlessness. This is the first danger for an immoral person because of his deficiency in virtuous behavior.
(2) "Again, a bad report circulates about an immoral person deficient in virtuou s behavior This is the second danger.. . .
(3) "Again, whatever assembly an immoral person deficient in virtuous behavior approaches— whether of khattiyas, brahmins,householders, or ascetics— he approaches it timid and disconcerted. This is the third-danger...-.
(4) "Again, an immoral person deficient in virtuous behavior dies confused. This is the fourth d anger…
(5) "Again, with the breakup of the body, after death, an immoral person deficient in virtuous behavior is reborn in the plane of misery, in a bad destination, in the lower world, in hell.
This is the fifth danger---- "These are the five dangers for an immoral person because
of his deficiency in virtuous behavior. (AN5.213)

-"Ananda, I have declared definitively that deeds of bodily misconduct, verbal misconduct, and mental misconduct are not to be done because in acting thus this danger is to be expected: one blames oneself; the wise, having investigated, censure one; a bad report circulates about one; one dies confused; and with the breakup of the body, after death, one is reborn in the plane of misery, in a bad destination, in the lower world, in hell. I have declared definitively that deeds of bodily misconduct, verbal misconduct, and mental misconduct are not to be done because in acting thus this danger is to be expected. (AN2.18)

-"Friend Ananda, do you prescribe the abandoning of lust, hatred, and delusion?
"We do, friend." "But what is the danger that you have seen on account of which you prescribe the abandoning of lust, hatred, and delusion?''
(1) "One excited by lust, friend, overcome by lust, with mind obsessed by it, intends for his own affliction, for the affliction of others, and for the affliction of both, and he experiences mental suffering and dejection. But when lust is abandoned, he does not.intend for his own affliction, for the affliction of others, or for the affliction of both, and he does not experience mental suffering and dejection.
"One excited by lust, overcome by lust, with mind obsessed by it, engages misconduct by body, speech, and mind. But when lust is abandoned, one does not engage in misconduct
by body, speech, and mind. One excited by lust, overcome by lust, with mind obsessed by it, does not understand as it really is his own good, the good of others, and the good of both. But when lust is abandoned, one understands as it really is one's own good, the good of others, and the good of both. Lust leads to blindness, loss of vision, and lack of knowledge; it is obstructive to wisdom, aligned with distress, and does not lead to nibbana.
(2) "One full of hate, overcome by hatred…
(3) "One deluded, overcome by delusion, with mind obsessed by it, intends for his own affliction, for the affliction of others, and for the affliction of both, and he experiences mental suffering and dejection. But when delusion is abandoned, he does not intend for his own affliction, for the affliction of others, or for the affliction of both, and he does not experience mental suffering and dejection.
"One deluded, overcome by delusion, with mind obsessed by it, engages in misconduct by body, speech, and mind. But when delusion is abandoned, he does not engage in misconduct
by body, speech, and mind. One deluded, overcome by delusion, with mind obsessed by it, does not understand as it really is his own good, the good of others, and the good of both. But when delusion is abandoned, one understands as it really is one's own good, the good of others, and the good of both. Delusion leads to blindness, loss of vision, and lack of
knowledge; it is obstructive to wisdom, aligned with distress, and does not lead to nibbana.
"Having seen these dangers in lust, hatred, and delusion, we prescribe their abandoning."
"But is there a path, friend, is there a way to the abandoning of lust, hatred, and delusion?" .
"There, is a path, friend, there is a way to the abandoning of lust, hatred, and delusion.
"But what is the path, what is the way to the abandoning of lust, hatred, and.delusion?"
"It is just this noble eightfold path, that is, right view. . . right concentration. This is the path, the way to the abandoning of lust, hatred, and delusion."
"Excellent, friend, is the path, excellent the way to the abandoning of lust, hatred, and delusion. It is enough, friend Ananda, to be heedful." (AN3.71)

Gevaar van teveel praten

-"Bhikkhus, there are these five dangers for a person who speaks much. What five? He speaks falsely; he speaks divisively; he speaks harshly; he speaks idle chatter; with the breakup of the body, after death, he is reborn in the plane of misery, in a bad destination, in the lower world, in hell. These are the five dangers for a person who speaks much.
"Bhikkhus, there are these five benefits for a person of judicious speech. What five? He does not speak falsely; he does not speak divisively; he does not speak harshly; he does not speak idle chatter; with the breakup of the body, after death, he is reborn in a good destination, in a heavenly world. These are the five benefits for a person of judicious speech." (AN5.214)

Gevaar van Ongeduld

-"Bhikkhus, there are these five dangers in impatience. What five? One is displeasing and disagreeable to many people; one has an abundance of enmity; one has an abundance of faults; one dies confused; with the breakup of the body, after death, one is reborn in the plane of misery, in a bad destination, in the lower world, in hell. These.are the five dangers in impatience.
"Bhikkhus, there are.these five benefits in patience. What five? One is pleasing and agreeable to many people; one does not have an abundance of enmity; one does not have an abundance
of faults; one dies unconfused; with the breakup of the body, after death, one is reborn in a good destination, in a heavenly world. These are the five benefits in patience-" (AN5.215)

-"Bhikkhus, there are these five dangers in impatience. What five? One is displeasing and disagreeable to many people; one is violent; one is remorseful; one dies confused; with the breakup of the body, after death* one is reborn in the plane of misery, in a bad destination, in the lower world, in hell. These are the five dangers in impatience.
"Bhikkhus, there are these five benefits in patience. What five? One is pleasing and agreeable to m any people; one is not violent; one is without remorse; one dies unconfused; with
the breakup of the body, after death, one is reborn in a good destination, in a heavenly world. These are the five benefits in patience." (AN5.216)

Gevaar van gedrag dat niet vertrouwen opwekt

-"Bhikkhus, there are these five dangers in conduct that does not inspire confidence. What five? One blames oneself; the wise, having investigated, censure one; one acquires a bad reputation; one dies confused; with the breakup of the body, after death, one is reborn in the plane of misery, in a bad destination, in the lower world, in hell. These are the five dangers in conduct that does not inspire confidence.
"Bhikkhus, there are these five benefits in conduct that inspires confidence. What five? One does not blame oneself; the wise, having investigated, praise one; one acquires a good reputation; one dies unconfused; with the breakup of the body, after death, one is reborn in a good destination, in a heavenly world. These are the five benefits in conduct that inspires confidence." (AN5.217)

-"Bhikkhus, there are these five dangers in conduct that does not inspire confidence. What five? Those without confidence do not gain confidence; some of those with confidence change their minds; the teaching of the Teacher is not carried out; [those in] the next generation follow one's example; and one's own mind does not become placid. These are the five dangers in conduct that does not inspire confidence.
"Bhikkhus, there are these five benefits, in conduct that inspires confidence. What five? Those without confidence gain confidence; those with confidence increase [in their confidence]; the teaching of the Teacher is carried out; [those in] the next generation follow one's example; and one's own mind becomes placid. These are the five benefits in conduct that inspires confidence." (AN5.218)

In de volgende post nog wat sutta’s over de gevaren die de Boeddha zag.

[lang kwaat]

Gevaar van je vertrouwen stellen in een persoon

-"Bhikkhus, there are these five dangers in basing one's confidence on a person. What five?
(1) "The person in whom another has complete confidence may commit an offense because of which the Sangha suspends him. It occurs to the one [who had such confidence in him]:
'The person who is pleasing and agreeable to me has been suspended by the Sangha. He then loses much of his confidence in bhikkhus. Since he has lost much of his confidence in them,
he does not associate with Other bhikkhus. Since he does not associate with other bhikkhus, he does not get to hear the good Dhamma. Since he does not get to hear the good Dhamma, he falls away from the good Dhamma. This is the first danger in basing one's confidence on a person.
(2) " Again, the person in whom another has complete confidence may commit an offense because of which the Sangha makes him sit at the end. It occurs to the one [who had such
confidence in him]: 'The Sangha has made the person who is  pleasing and agreeable to me sit at the end.  He then loses much of his confidence in bhikkhus.... . Since he does not get to hear the good Dhamma, he falls away from the good Dhamma. This is the second danger in basing one's confidence on a person.
(3) "Again, the person in whom another has complete confidence may depart for some other quarter…(4) . . . may disrobe…( 5 )… may pass away. It occurs to the one [who had
such confidence in him]: 'The person who was pleasing and agreeable to me [has departed for some other quarter. . . has disrobed .. .  has passed away. He does not associate with other bhikkhus. Since he does not associate with other bhikkhus, he does not get to hear the good Dhamma. Since he does not get to hear the good Dhamma, he falls away from the good
Dhamma. This is the fifth danger in basing one's confidence on a person. "These, bhikkhus, are the five dangers in basing one's confidence on a person." (AN5.250)

Gevaar van weder geboorte

- “Well then, Prince, I will give you a parable, because some wise people understand what is said by means of parables. Once upon a time, Prince, a certain Brahmin had two wives. One had a son ten or twelve years old, while the other was pregnant and nearing her time when the Brahmin died. Then this youth said to his mother's co-wife: "Lady, whatever wealth and possessions, silver or gold, there may be, is all is mine. My father made me his heir." At this the Brahmin lady said to the youth: "Wait, young man, until I give birth. If the child is a boy, one portion will be his, and if it is a girl, she will become your servant." The youth repeated his words a second time, and received the same reply. When he repeated them a third time, the lady took a knife and, going into an inner room, cut open her belly, thinking: "If only I could find out whether it is a boy or a girl!" And thus she destroyed herself and the living embryo, and the wealth as well, just as fools do who seek their inheritance unwisely, heedless of hidden danger.
'In the same way you, Prince, will foolishly enter on hidden dangers by unwisely seeking for another world, just as that Brahmin lady did in seeking her inheritance. But, Prince, those ascetics and Brahmins who observe morality and are well-conducted do not seek to hasten the ripening of that which is not yet ripe, but rather they wisely await its ripening. Their life is profitable to those ascetics and Brahmins, for the longer such moral and well-conducted ascetics and Brahmins remain alive, the greater the merit that they create; they practise
for the welfare of the many, for the happiness of the many, out of compassion for the world, for the profit and benefit of devas and humans. Therefore, Prince, admit that there is another world. (DN23)

Het gevaar van twistziek zijn

-"Bhikkhus, when a bhikkhu is a maker of arguments, quarrels, disputes, contentious talk, and disciplinary issues in the Sangha, five dangers can be expected for him. What five? (1) He does not achieve what he has not yet achieved; (2) he falls away from what he has achieved; (3) a bad report circulates about him; (4) he dies confused; and (5) with the breakup of the body, after death, he is reborn in the plane of misery, in a bad destination, in the lower, world, in hell. When a bhikkhu is a maker of arguments, quarrels, disputes, contentious talk, and disciplinary issues in the Sangha, these five dangers can be expected for him." (AN5.212)

Gevaar van reciteren omwille van de intonatie

-"Bhikkhus, there are these five dangers in reciting the Dhamma with a drawn-out, song-like intonation. What five? (1) One becomes infatuated with one's own intonation. (2) Others
become infatuated with one's intonation. (3) Householders complain: 'Just as we sing, so, too, do these ascetics who follow the son of the Sakyans.' (4) There is a disruption of concentration for one wanting to refine the intonation. (5) [Thosein] the next generation follow one's example. These are the five dangers in reciting the Dhamma with a drawn-out, song-like intonation." (AN5.209)

Gevaar van het ontmoedigen van Sangha leden en verachten van de edelen

-"Bhikkhus, when a bhikkhu is one who insults and disparages his fellow monks, a reviler of the noble ones, five dangers can be expected for him. What five? (1) He either commits a parajika and cuts off the outlet,1219 or (2) commits a certain defiled offense or (3) contracts a severe illness. (4) He dies confused. (5) With the breakup of the body, after death, he is reborn in the plane of misery, in a bad destination, in the lower world, in hell. When a bhikkhu is one who.insults and disparages his fellow monks, a reviler of the noble ones, these five dangers can be expected for him." (AN5.211)

Nog wat laatste gevaren die de Boeddha besprak

-"There are these six dangers attached to haunting the streets at unfitting times: one is defenceless and without protection, and so are one's wife and children, and so is one's
property; one is suspected of crimes and false reports are pinned on one, and one encounters all sorts of unpleasantness.
'There are these six dangers attached to frequenting fairs: [One is always thinking:] "Where is there dancing? Where is there singing? Where are they playing music? Where are they
reciting? Where is there handclapping? Where are the drums?"
'There are these six dangers attached to gambling: the winner makes enemies, the loser bewails his loss, one wastes one's present wealth, one's word is not trusted in the assembly,
one is despised by one's friends and companions, one is not in demand for marriage, because a gambler cannot afford to maintain a wife.
 'There are these six dangers attached to keeping bad company: any gambler, any glutton, any drunkard, any cheat, any trickster, any bully is his friend, his companion.
'There are these six dangers attached to idleness: Thinking: "It's too cold", one does not work; thinking: "It's too hot", one does not work; thinking: "It's too early", one does not work; thinking: "It's too late", one does not work; thinking: "I'm too hungry", one does not work; thinking: "I'm too full", one does not work.' Thus the Lord spoke. (DN16

In de volgende post tot slot nog enkele sutta’s die belichten hoe de Boeddha heel concreet met de perceptie van gevaar of schaduwkanten werkte.

[lang kwaat]

In deze post heb ik enkele sutta’s geselecteerd die duidelijk maken hoe de Boeddha met de perceptie van gevaar (adinava) werkte. Het pleidooi in de sutta’s lijkt steeds te zijn dat je afstand doet van verlangen naar het tijdelijke en zintuiglijke door alle aspecten er van te kennen: het ontstaan, het beeindigen, de bevrediging, de schaduwkanten of nadelen er van, en de ontsnapping er aan. Zonder een helder en indringend besef van de nadelen/gevaren/schaduwkanten van bijvoorbeeld zintuiglijke genoegens of het lichamelijke of bezit, zal je er niet snel afstand van doen en/of losjes mee om kunnen gaan. In deze zin zou je kunnen zeggen dat juiste visie hier ook verwijst naar complete visie. Alle kanten van iets zijn in beeld.

https://suttacentral.net/an9.41/en/sujato?lang=en&layout=plain&reference=none&notes=asterisk&highlight=false&script=latin

Boeddha zag het verzaken aan zintuiglijke genoegens niet op een soort natuurlijke manier wel als vredevol. Integendeel. Diens geest ging er niet echt naar uit, en hij had er niet op een soort natuurlijke manier wel vertrouwen in.  Hij kon niet spontaan wel settelen in het verzaken aan zintuiglijke genoegens. Hij moest zichzelf overtuigen van de schaduwkanten (adinava) van zintuiglijke genoegens en de voordelen van verzaking aan die genoegens. De Boeddha cultiveerde de perceptie van de nadelen van zintuiglijke genoegens en ontwikkelde de voordelen van verzaking. Pas toen kon diens geest bedaren of settelen  in die verzaking aan genoegens en had hij daar vertrouwen in.
Hetzelfde patroon herhaalt zich voor andere formaties. De Boeddha zag het einde van die formaties niet automatisch wel als vredevol en diens geest kon niet spontaan wel settelen in verstilling.  Maar hij moest steeds weer stilstaan bij de schaduwkanten van het niet afstand doen van bepaalde formaties en de voordelen van die progressieve verstilling. Uiteindelijk ging de Boeddha zo voorbij alle formaties en bases van geest, tot hij zich zelf kon settelen in de beëindiging van waarneming en gevoel. Boeddha kon op een bepaald moment deze meditatieve verdiepingen naar wens binnengaan en er weer uittreden. Niet eerder verkondigde hij zijn ontwaken.

Het beeld is dus niet dat het de Boeddha allemaal makkelijk en inspanningsloos afging en hij wel spontaan kon settelen in verstilling en verzaking. De Boeddha moest er ook voor werken.

https://suttacentral.net/mn13/en/sujato?lang=en&layout=plain&reference=none&notes=asterisk&highlight=false&script=latin

Er zijn andere leraren die van alles leren over zintuiglijke genoegens, over het lijflijke en over gevoelens. Maar niemand zo compleet als de Boeddha, geeft de sutta aan. Om zintuiglijk genoegens, het lijfelijke en gevoelens volledig te begrijpen, dient men de bevrediging er van te kennen, de schaduwkanten en de ontsnapping er aan (alle verlangen er naar moet weg zijn). Andere sutta’s voegen er trouwens ook nog aan toe: het ontstaan, het eindigen, en de weg naar beëindiging. Om ergens aan voorbij te gaan moet je de schaduwkanten of gevaren en nadelen  er van goed in beeld hebben. Anders hou je dat vast, blijf je het koortstig verwelkomen en opzoeken. Die perceptie van de nadelen/gevaren/schaduwkanten van iets waar je van nature koorstig naar op zoek bent, moet je actief ontwikkelen en sterk maken.

https://suttacentral.net/mn20/en/sujato?lang=en&layout=plain&reference=none&notes=asterisk&highlight=false&script=latin

Hoe te dealen met slechte onheilzame gedachten verbonden met hebzucht, haat en begoocheling? Verschillende methodieken worden beschreven. Eentje is het stilstaan bij de schaduwkanten, de nadelen van zulk soort gedachten die onheilzaam zijn en niet bijdragen aan je eigen en andermans welzijn. Door een wakker besef te hebben van de nadelen van gedachten geworteld in hebzucht, haat en begoocheling kun je er afstand van doen. Je zal niet snel afstand doen van bepaalde zaken als je ook niet de schaduwkanten, nadelen en gevaren er van inziet.
Het inzien van de schaduwkanten van bijvoorbeeld zintuiglijke genoegens, betekent niet dat je ook wel weet en ziet dat er bevrediging is van de zintuigen maar je kiest er niet meer voor.

https://suttacentral.net/mn60/en/sujato?lang=en&layout=plain&reference=none&notes=asterisk&highlight=false&script=latin

Deze sutta gaat over verschillende levensbeschouwingen, zoals: “Er is wel of niet een andere wereld”, of “er is wel of niet betekenis (vrucht van) in vrijgevigheid. Boeddha onderzoekt de visies vooral op hun gevolgen. Dat komt veel voor in de sutta's. Bijvoorbeeld: Iemand die niet gelooft in volgende levens of de waarde van vrijgevigheid niet voelt, zal goed gedrag qua lichaam, spraak en geest eerder mijden en eerder neigen tot slecht gedrag. Waarom? Omdat deze mensen niet de schaduwkanten, de smet, en de ontaarding zien in onheilzame staten. Noch zien ze de zegen van verzaking en het aspect van zuivering in heilzame staten.

Overigens leert deze sutta ook dat er werkelijk een andere wereld is, dat er werkelijk mensen zijn die die andere werelden kennen, dat er vrucht van geven is etc. Het zijn niet maar culturele visies.

https://suttacentral.net/mn75/en/sujato?lang=en&layout=plain&reference=none&notes=asterisk&highlight=false&script=latin

Er wordt afstand gedaan van begeerte naar het zintuiglijke door het ontstaan, het verdwijnen, de bevrediging, de schaduwzijden en de ontsnapping er van te begrijpen. Boeddha ziet mensen branden van zintuiglijke verlangens, verslonden worden door zintuiglijke verlangens en is er niet jaloers op of blij mee. Boeddha heeft afgedaan met die verlangens. Voor de Boeddha is dit de realiteit:

The greatest of all gains is health,
Nibbāna is the greatest bliss,
The eightfold path is the best of paths
For it leads safely to the Deathless.”

Slotwoord

Ik denk dat deze serie posten op een realistische manier beschrijft dat ketening zit in de koorts, in de verheugenis, in het verlangen, in de hunkering naar wat er dan ook maar tijdelijke te beleven is via de zes zintuigen. Begeerte is als een innerlijke stuwing of aandrift die moeilijk is te weerstaan. Je kunt toch moeilijk zeggen dat de koorts, de obsessie, de aandrang, geen ketening is, vind ik. Tegelijkertijd is die ketening heel normaal en menselijk.

De sutta's schetsen het beeld dat ook de Boeddha actief, ijverig, zich moest inzetten om uberhaupt alleen al diens geest te kunnen settelen in vrede en verzaking, in vrijheid van koorts. Alles in onszelf wil de andere kant op. Het wil dit en dat aan aangenaams ervaren. Adinava sanna, het bewust maken en bewust werken met een perceptie van de nadelen, gevaren of schaduwkanten van het tijdelijke, van het lijfelijke, van genot, van gevoelens,  hielp de Boeddha de koorts af te zwakken. Hij instrueert zijn leerlingen ook te werken met deze perceptie. Nibbana kende de Boeddha als de grootste gelukzaligheid. De vrijheid van ketening, vrede, soepelheid van lichaam en geest.

Dit besluit de serie posten over de perceptie van de gevaren, schaduwkanten, nadelen, adinava-sanna.