Een fenomenologische benadering van sankhata en asankhata
Als het hart gecorrumpeerd is (nog steeds 7 anusaya, 4 āsava) bezit het een energetisch potentieel dat een bepaalde dynamiek op gang kan brengen. Bijvoorbeeld de dynamiek dat de geest afwisselend op dit en dat gericht raakt en er bij betrokken. Voor een bezoedeld functionerende geest lijkt het alsof het altijd ergens op gericht is en ook betrokken is bij iets dat wordt waargenomen. Voor een bezoedeld functionerende geest zijn kenmomenten vaak wat je... eye, ear...mind-catching... momenten kunt noemen.
Een bezoedelde geest die zich bezinnen op haar eigen aard en hoedanigheid zal zichzelf zien als een aap die afwisselend deze tak grijpt en dan weer die tak. Hij landt op dit en op dat.
Die geest bezint niet op haar eigen natuur maar, aangespoord door zijn betrokkenheid bij het gekende, reflecteert deze geest vooral op haar inhoudt. Content-wise in goed Nederlands.
Op wat het afwisselend gewaar-wordt. Het is als een spiegel die alleen de weerspiegelingen ziet—dingen die komen en gaan—maar zich niet bewust is van zijn eigen aard, van zijn eigen vermogen om te weerspiegelen. Is dat iets wat komt en gaat? Een vervuild functionerende geest wordt niet bewust van geest als een gewaar-zijn, maar alleen maar als een reeks gewaar-wordingen achter elkaar. Als een vinnana sota. Een stroom van bewustzijnsmoment. Dit hoort bij hoe een vervuilde geest zichzelf ziet/ervaart. Want zo functioneert het nou eenmaal.
Kortom de vervuilde geest heeft een sterk besef van sankhata: van alles wat het karakter heeft van ontstaan, eindigen en verandert.
“Mendicants, the conditioned has these three characteristics. What three? Arising is evident, vanishing is evident, and change while persisting is evident. These are the three characteristics of the conditioned.” (AN3.47)
De vervuilde geest heeft een goed gevoel hiervoor. Het kijkt ook zo naar zichzelf
Naarmate zuivering vordert als het Pad wordt ontwikkeld en gecultiveerd gaat de geest geleidelijk steeds minder op deze grillige manier functioneren, springend van hot naar her. Dan weer zit als object, dan weer dat. Contacten die ongericht, leeg en tekenloos zijn (zo noemen de sutta's dat), worden nu steeds vaker ervaren. Dit is, denk ik, wat het betekent om een meer teruggetrokken geest te hebben. Secluded in het Engels. Het is alsof de geest blijft waar hij is. Hij landt niet steeds op iets. Er ontstaat niet steeds een gerichtheid en betrokkenheid bij iets wat wordt gezien, gehoord, gevoeld en gekend. Dat is het effect van zuivering.
Nu verandert ook het begrip van de geest. Het ontwikkelt zich. Het wordt veel subtieler, verfijnder. Men stopt met het denken over de geest als een rusteloze aap die van tak tot tak gaat, dan weer vast aan dit, dan weer gegrepen naar dat. Men stopt te denken over de geest als een reeks gewaar-wordingen.
Men stopt met het reflecteren op de afwisselende inhouden van de geest (content-wise) en men begint te reflecteren op zijn aard (nature-wise). Geleidelijk maar zeker gaat de kennis van wat geest is ook meer van content-wise naar nature-wise. Wat is de aard van deze geest die niet meer gewoontevol inhaakt op dit en dat? Men gaat geest zien als een gewaar-zijn, ipv series gewaar-wordingen. De subtiele lege, verlangenloze, ongerichte, tekenloze natuur van geest komt zo meer in beeld ook.
Men begint te begrijpen dat de geest niet intrinsiek een richting of betrokkenheid heeft. En dat zaken die worden gezien, gevoeld, gekend en gehoord ook geen intrinsieke betekenis hebben.
Men ziet nu beter dat de geest door een interne dynamiek steeds weer gericht raakt en steeds weer betrokken raakt bij iets. Het is alsof men meer gevoel krijgt voor de natuur van spiegel (het reflecterend vermogen) in plaats van de weerspiegelingen. Er vindt een soort omslag plaats in de geest. De geest wordt wakker. Het krijgt gevoel voor haar eigen aard.
Geleidelijk wordt het ongeconditioneerde element zichtbaarder zo.
“The unconditioned has these three characteristics. What three? No arising is evident, no vanishing is evident, and no change while persisting is evident. These are the three characteristics of the unconditioned. (AN3.47)
Het vermogen om te kennen is (net als het vermogen om te spiegelen bij de spiegel) een stabiel element in de cognitie. Het is niet een gewaar-wording (komend en gaand, sankhata) maar ene gewaarzijn.
Gewaarzijn kan echter niet begrepen worden als object van een zintuig. Het kan dus nooit het kenobject van vinnana zijn.
Over gewaarzijn zegt Tilopa (lied van mahamudra):
Zij die gewaarzijn ontkennen, afwijzen of vast willen grijpen
roepen verdriet, lijden en verwarring over zichzelf af.
Gewaarzijn is eerder iets waar je gevoel voor ontwikkelt volgens mij dan dat je er ooit via intellect en denken vat op krijgt. Je kunt het niet kennen als een visueel beeld, klank, geur, smaak, tactiele sensatie, idee, neiging, emotie, gevoel, etc. Het is niet verbonden met een zintuig en iets zintuiglijks, volgens mij.
Niks moet ooit gezien worden als 'dit ben Ik, dit is van mij, dit is mijn zelf', ook asankhata niet.
-“There could, Ānanda. There are these two elements: the conditioned element and the unconditioned element. When a mendicant knows and sees these two elements, they’re qualified to be called ‘skilled in the elements’.” (MN115)
Je moet dus ook dat element zien dat niet ontstaat, eindigt en verandert, zegt die sutta, vind ik. Oog hebben voor het element van komen en gaan, het element van verandering is makkelijker, lijkt wel. Alsof de spiegel van de geest makkelijker de spiegelbeelden ziet die komen en gaan dan haar eigen niet veranderende spiegelende natuur.
Ik denk dat het lastig is te beschrijven ook omdat de taal verbonden is met onze belevingen, en in onze beleving bestaat iets of niet. In onze beleving is er tijd (verleden, heden en toekomst). In onze beleving zijn er 3 ruimtelijke dimensies. In onze beleving is er kleur, geluid, smaak, hardheid, zachtheid, koude warmte. Maar hoe beschrijf je iets wat geen beleving is? Neem denken in termen van iets bestaat...kun je wel zeggen dat als geen ontstaan wordt gezien, dat iets bestaat? Kun je asankhata wel afbakenen op welke wijze dan ook?
