Ik denk sowieso dat we teveel leunen op wat het bewustzijn ons voorschotelt als waar en werkelijk.
Bewustzijn is niet een soort innerlijke tovenaar die ons een voorstelling voorschotelt, maar het is de ruimte waarin alles verschijnt – de waarnemer, het waargenomene en het waarnemen zelf zijn uiteindelijk één en dezelfde realiteit. Het is dus niet zo dat bewustzijn “ons” iets voorschotelt; alles wat verschijnt, verschijnt in bewustzijn, zonder scheiding of bemiddeling.
Cognitie is een lastig proces te doorgronden vind ik. Ook wat de Pali sutta's precies hierover leren. Maar zoals ik het zie leren de sutta's dat de verwerking van zintuiglijke info resulteert in 6 soorten vinnana, zes soorten onderscheidend bewustzijn. Van visuele waarnemingen inclusief kleuren, van auditieve waarnemingen, van geur, van smaak, tactiele, en waarnemingen in het mentale domein zoals waarneming van ideeen, plannen, emoties, neigingen, verlangens. Het zintuiglijke domein van het oog, heeft niet geluiden tot object etc.
De Pali teksten leren dat deze bewustzijnsmomenten, deze percepties, tijdens dit leven afhankelijk zijn en worden ondersteund door het lichaam. Klopt volgens mij ook. Want als bijvoorbeeld er schade is aan 1 van de zintuigen (fysiek oog, oor etc), de zenuwen of de breindelen die de zintuiglijke info verwerken, dan is het mogelijk dat er geen visuele, auditieve, geur waarneming, smaak waarnemingen etc ontstaan. Zo iemand noemen we blind, doof, etc. Ik heb nog nooit gehoord van mensen die door een afwijking helemaal geen tactiele sensaties hebben (misschien bestaan ze), maar ik heb wel begrepen dat in diepe meditatie zoiets voorkomt. Dit heet arupa jhana, het verwijlen in het vormloze.
Naarmate tijdens meditatie de geest progressief verstilt en steeds meer mentale formaties die normaal komen en gaan, eindigen, krijgt de geest aandacht voor haar eigen vormloze basis, voor haar eigen leegte als het ware. Dat neemt het nu als ken-object. Ook dit heeft kennelijk verdiepingen: eerst kan de perceptie ontstaan van oneindige ruimte. Als daar aan voorbij wordt gegaan kan de perceptie ontstaan van een oneindig bewustzijn, als daaraan voorbij wordt gegaan de perceptie 'Er is Niets', en als daaraan voorbij wordt gedaan komt de grens van cognitie/perceptie in zicht.
Zoals ik het begrijp valt dit allemaal nog in het domein van perceptie, dus ook het vormloze. Waar de leraren van de Boeddha daarin het absolute zagen, het ware zelf, het ultieme, ging de Boeddha ook nog hieraan voorbij, de totale beëindiging van perceptie en gevoel (sannavedayitanirodha). Althans zo voel ik dit aan.
Boeddha was in staat om al deze staten naar wens binnen te gaan. Dat is het kenmerk van iemand die echt de geest en diens vermogens beheerst. Het wordt trouwens niet zo onderwezen dat je de vormloze staten moet kennen om bevrijding te realiseren.
Wat ook gewaarwordt, welk bewustzijn- van- iets dan ook, ik geloof dat de Boeddha hierover leert dat het perceptie is en nooit het ultieme tot kenobject neemt.
Je kunt volgens mij ook zeggen: een onderscheidend bewustzijn (een zintuiglijk soort vinnana) heeft niet het ultieme tot kenobject. En dit is niet alleen zo in de domein van het oog, oor, neus, mond, lichaam maar ook in het domein dat ideeen, stilte ervaart.
Daarom leert Patisambhidamagga mijns inziens ook wat leegte echt betekent:
"
Oog is leeg van zelf of van wat zelf toebehoort of van wat permanent is of altijddurend of eeuwig of niet onderhevig is aan verandering. Oor...Neus...Tong...Lichaam...Geest is leeg van zelf of wat zelf toebehoort of van wat permanent is of altijddurend of eeuwig of niet onderhevig aan verandering”. Psm(ToV§3)
Ik denk dat dit werd gezien door de Boeddha. Onze belevingen ontstaan voorwaardelijk en wat bewustzijn dan ook onderscheidt of tot object van kennis neemt, het is niet het ultieme.
Het kan zijn dat als er voorbij perceptie en gevoel wordt gegaan, dat het kennen (daar praten we eigenlijk over als we praten over bewustzijn en geest) totaal uit haar onderscheidende modus breekt en zichzelf tot object van kennis neemt. Als het ware helemaal tot zichzelf komt. Ik vind wel dat enkele Pali teksten zo te lezen zijn.
Het is niet zo dat de Pali teksten dit behandelen als een soort ultieme vrucht van het heilige leven tijdens het leven. Maar als ook dit met wijsheid wordt bezien, kunnen alle helderheid verstorende factoren in de geest ogenblikkelijk eindigen. Ze komen dan niet meer op in de 'gewone' dagelijkse cognitieve stroom. Dan realiseer je op persoonlijke wijze Nibbana en dan is de ultieme vrucht gerealiseerd, arahantschap.
De Pali teksten leren volgens mij ook niet dat iedereen de staat moet kennen van de beëindiging van perceptie en gevoel, volgens mij. Dit is ook uiterst zeldzaam en mensen moeten toch wel speciale vermogens hebben om dit naar wens te kunnen realiseren.
Dit meditatief Pad van extreme verstilling en voorbij gaan aan alle staten, is ook niet voor velen weggelegd. Het niet het enige Pad naar Nibbana. Dat zou ook niet best zijn want dan is het realiseren van Nibbana zo goed als uitgesloten voor mensen. Het Pad dat altijd het meeste aandacht krijgt in de sutta's is het Pad dat zich richt op wat op een niet esoterische manier direct voorhanden en kenbaar is aan waarnemingen, gevoelens, emoties, neigingen.
Dit op de juiste manier beschouwen en beleven als...anicca, dukkha en anatta. Als
dit ben Ik niet, dit is niet van mij, dit is niet mijn zelf. Als hiervoor meer en meer gevoel ontstaat, zal het hart afkoelen, wijsheid meer en meer groeien tot een punt dat de vuren van hebzucht, haat en begoocheling doven, en de kennis van bevrijding opkomt. Nibbana wordt nu op persoonlijke wijze gerealiseerd.
Boeddha leert ook nergens dat je op grond van welke staat dan ook weer ideeën moet gaan vormen van..
.dit ben Ik, dit is van mij, dit is mijn zelf'. Want dan ben je nog altijd niet verlost van zelfs de eerste keten om verlichting te realiseren. Zelfs al ken je
de natuur van geest op directe wijze, als je dit toch weer zou kennen als 'dit ben Ik, dit is van-mij en dit is mijn zelf' dan ken je het dus nog altijd verkeerd. Want als je het echt zou kennen voor wat het is, dan heb je niet meer zulke ideeën. Ontwaken laat alles zien zoals het werkelijk is en daarin is geen ruimte voor zelfkennis in de vorm van 'dit ben Ik, dit is van mij, dit is mijn zelf'.
Daarom is de disclaimer altijd...
met wijsheid bezien. Wat je dan ook kent, al is het de natuur van geest, er is geen enkele kennis van een bepaalde staat die op een soort automatische manier leidt tot de beëindiging van hebzucht, haat en begoocheling. Dat leren de sutta's vind ik en ik geloof ook dat dit waar is. Wat dan ook wordt gezien, ontdekt, het kan daarna altijd de goede kant opgaan van het daadwerkelijk ontmantelen van onwetendheid maar het kan ook erger worden.
Alles direct zien zoals het werkelijk is, dus werkelijk niet conceptueel, werkelijk niet door een bril van voorstellen en verbeelden, werkelijk niet door een bril van begeerte, werkelijk niet door een bril van visie, legt alles bloot zoals het werkelijk is en dat zal ook alle ideeen en belevingswijzen van 'dit ben Ik, dit is van mij, dit is mijn zelf' vernietigen.
En daarmee is alle verdeeldheid weg.
Mensen die blijven geloven in de ontdekking van een zelf, mensen die geloven dat onwetendheid betekent dat je niet weet wat je ware Ik is, je ware zelf, blijven verdeeldheid zaaien.
Je zult ook nergens in de Pali suttas dit aantreffen bij de Boeddha. Onwetendheid is niet een gebrek aan kennis van je ware zelf maar het is de gewoonte waardoor je maar niet loskomt van Ik en mijn maken. De gewoonte van het hebben van zelf-kennis. Kijk maar, het zaait grenzeloze verdeeldheid. Voor zelfkenners bestaat de wereld uit mensen die het zelf kennen en mensen die dat niet kennen. Voor zelfkenners bestaat de wereld uit mensen die een fout en juist antwoord hebben op de vraag wie/wat ben Ik...Zij hebben het juiste antwoord.
Zoiets speelt helemaal niet in de sutta's vind ik. Wat de Boeddha juist zag is hoe dit tot conflict en ellende leidt. Dit gaat nooit leiden tot heelheid, tot a state of Grace, Nibbana.
Het is gewoon een vergissing te denken dat de begoochelden verkeerde ideeën en belevingen hebben in de zin van 'dit ben Ik, dit is van-mij en dit is mijn zelf'...en de verlichten, de ontwaakten, de wetenden ...juiste ideeen en belevingen hierover hebben. Het is beide samsarisch verward functioneren. Het leidt tot ellende. Beide soorten mensen zijn in de ban van verbeelding. Begeerte en onwetendheid is hier niet beëindigd. Wat er ook gezien is, het is
niet met wijsheid bezien.
